Фройд "ГомоСексийн" тухай гар захидал



1935 он, 4-р сарын 9

Проф, Доктор. З.Фройд

Хадагтай танаа /Нэрийг нь нууцалжээ/

Би бээр хүүгийн тань бэлгийн чиг баримжаа гомосекс болохыг дурьдсан таны захидлыг хүлээн авлаа. Хүүгийнхээ талаар мэдээлэл өгөхдөө гомосекс гэх нэр томъёог огтхон ч дурьдаагүй тань миний гайхшралыг ихээр төрүүлж байна. Юуны учир зайлсхийх болсноо тайлбарлаж болох уу ? Бэлгийн чиг баримжаа нь гомосекс байлаа гээд ямар ч давуу тал байхгүй нь мэдээж. Тэглээ гээд үүнээс ичих, эсвэл дутагдалтай тал, оюуны бэрхшээл хэмээн ойлгох ёсгүй. Ерөөс ижил хүйстнээ сонирхох явдлыг өвчний ангилалд багтаах боломжгүй. Бидний хувьд бэлгийн үйл ажиллагааны (чиг баримжааны) өөрчлөлт, ондоошил нь түүний хөгжлийн үе шатад тохиолдох гацалтаар (фиксац үүсэх) тодорхойлогддог гэж үздэг. Эртний, орчин цагийн олонд танигдсан, аугаа хүмүүсийн цөөнгүй хэсэг нь гомосекс байсныг энд хэлье (Платон, Леонардо Да Винчи, Микеланжело гэх мэт). Иймд гомосексийг гэм зэм хэмээн буруушаах, эсвэл түүнд харгис шийтгэл оноохын аль нь ч асар шударга бус явдал болно. Та үл итгэх аваас Хавлок Эллисийн ном, зохиолуудтай танилцахыг санал болгож байна. 

Надаас тусламж эрэхийн учир нь миний бие гомосекс чиг баримжааг болиулж, түүнийг нь буцаагаад гетеросекс (эсрэг хүйстнээ сонирхох) болгож чадна хэмээн найдсаных биз ээ. Хариултыг нь хэлье. Ерөнхийдөө ийм ажилбар амжилтанд хүрнэ гэж баттай хэлж чадахгүй. Үгүй болсон гетеросекс дур хүслийг ажилбарын дүнд бий болгох нь маш ховор. Мөн эмчилгээний үр дүнг ч шалгах боломжгүй байдаг.

Иймд би таны хүүд өөр аргаар л тусалж чадна гэсэн үг. Хэрэв хүү тань гутранги, невротик шинжтэй, зөрчилтэй, нийгэмшээгүй бол түүнийг гомосекс эсэхээс үл хамааран өндөр бүтээмжтэй, тайван зантай, нийтэч болгоход нь миний анализ тусалж юуны магад. Нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрч байгаа бол хүүгээ надтай уулзуулах хэрэгтэй. Таны хүү Венад ирэх эсэхийг мэдэхгүй ч миний бие ойрын хугацаанд гадагшаа явах төлөвлөгөөгүй байна. Хариу захидал илгээхээс бүү төвөгшөөгөөрэй.

Таныг хүндэтгэсэн,

Фройд


(Энэхүү захидлыг нэрт сексологич Алфред Кинси 1955 онд Америкийн сэтгэцийн эмгэг судлалын холбооны сэтгүүлд хэвлүүлсэн байна) 

Энэхүү захидал нь гомосексийн талаар Фройдын үзэл баримтлалыг тодорхой өгүүлдэг. Үүнд дурьдсанаар бэлгийн чиг баримжаа нь Фройдын тайлбарласнаар бэлгийн хөгжлийн үед (sexual development) буюу бага насанд үүсдэгийг элдэв хоёрдмол санаагүйгээр бичжээ.

Орчуулсан Л.Энхтүшиг







1935 он, 4-р сарын 9

Проф, Доктор. З.Фройд

Хадагтай танаа /Нэрийг нь нууцалжээ/

Би бээр хүүгийн тань бэлгийн чиг баримжаа гомосекс болохыг дурьдсан таны захидлыг хүлээн авлаа. Хүүгийнхээ талаар мэдээлэл өгөхдөө гомосекс гэх нэр томъёог огтхон ч дурьдаагүй тань миний гайхшралыг ихээр төрүүлж байна. Юуны учир зайлсхийх болсноо тайлбарлаж болох уу ? Бэлгийн чиг баримжаа нь гомосекс байлаа гээд ямар ч давуу тал байхгүй нь мэдээж. Тэглээ гээд үүнээс ичих, эсвэл дутагдалтай тал, оюуны бэрхшээл хэмээн ойлгох ёсгүй. Ерөөс ижил хүйстнээ сонирхох явдлыг өвчний ангилалд багтаах боломжгүй. Бидний хувьд бэлгийн үйл ажиллагааны (чиг баримжааны) өөрчлөлт, ондоошил нь түүний хөгжлийн үе шатад тохиолдох гацалтаар (фиксац үүсэх) тодорхойлогддог гэж үздэг. Эртний, орчин цагийн олонд танигдсан, аугаа хүмүүсийн цөөнгүй хэсэг нь гомосекс байсныг энд хэлье (Платон, Леонардо Да Винчи, Микеланжело гэх мэт). Иймд гомосексийг гэм зэм хэмээн буруушаах, эсвэл түүнд харгис шийтгэл оноохын аль нь ч асар шударга бус явдал болно. Та үл итгэх аваас Хавлок Эллисийн ном, зохиолуудтай танилцахыг санал болгож байна. 

Надаас тусламж эрэхийн учир нь миний бие гомосекс чиг баримжааг болиулж, түүнийг нь буцаагаад гетеросекс (эсрэг хүйстнээ сонирхох) болгож чадна хэмээн найдсаных биз ээ. Хариултыг нь хэлье. Ерөнхийдөө ийм ажилбар амжилтанд хүрнэ гэж баттай хэлж чадахгүй. Үгүй болсон гетеросекс дур хүслийг ажилбарын дүнд бий болгох нь маш ховор. Мөн эмчилгээний үр дүнг ч шалгах боломжгүй байдаг.

Иймд би таны хүүд өөр аргаар л тусалж чадна гэсэн үг. Хэрэв хүү тань гутранги, невротик шинжтэй, зөрчилтэй, нийгэмшээгүй бол түүнийг гомосекс эсэхээс үл хамааран өндөр бүтээмжтэй, тайван зантай, нийтэч болгоход нь миний анализ тусалж юуны магад. Нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрч байгаа бол хүүгээ надтай уулзуулах хэрэгтэй. Таны хүү Венад ирэх эсэхийг мэдэхгүй ч миний бие ойрын хугацаанд гадагшаа явах төлөвлөгөөгүй байна. Хариу захидал илгээхээс бүү төвөгшөөгөөрэй.

Таныг хүндэтгэсэн,

Фройд


(Энэхүү захидлыг нэрт сексологич Алфред Кинси 1955 онд Америкийн сэтгэцийн эмгэг судлалын холбооны сэтгүүлд хэвлүүлсэн байна) 

Энэхүү захидал нь гомосексийн талаар Фройдын үзэл баримтлалыг тодорхой өгүүлдэг. Үүнд дурьдсанаар бэлгийн чиг баримжаа нь Фройдын тайлбарласнаар бэлгийн хөгжлийн үед (sexual development) буюу бага насанд үүсдэгийг элдэв хоёрдмол санаагүйгээр бичжээ.

Орчуулсан Л.Энхтүшиг





Зигмунд Фройд мэндэлсний 159 жилийн ой



“Алдар нэр хүнийг үхсэний дараа ирдэг. Хүмүүс амьддаа бие биенээ хангалттай хайрлаж чаддаггүй болохоор хэн нэгэн үхсэний дараа, хэлэх үг нь огтоос хэрэгцээгүй болсон хойно  л  дурсан магтдаг юм.”

Зигмунд Фройд

1856.05.06

XX зууны аугаа сэтгэгч, психоаналист Зигмунд Шломо Фройд одоогоос 159  жилийн өмнө, тавдугаар сарын энэ өдөр төв европын өндөр уулсын дунд орших Австри улсын Морави /Өнөөгийн Чех улсын Прибор / хотноо үслэг эдлэл, бөс барааны худалдаачин Якоб Фройд /1815 -1896/ болон Амала Натансон /1835 - 1930/ нарын ууган хүү болон мэндэлжээ. Амала Натансон нь түүний эцэг Якоб Фройдын гурав дахь эхнэр бөгөөд түүнээс хорин насаар дүү болохын зэрэгцээ Якобын хүүхдүүд болох Филипп, Эммануэл гэсэн хоёр дагавар хүүгийн ээж юм. Хожим 21 насандаа өөрийн нэрээ өөрчлөн Зигмунд Фройд болгон өөрчилсөн тэрбээр нэрт сэтгэл судлаач, сэтгэл мэдрэлийн эмч, неврологич байсан төдийгүй ХХ зууны урлаг, уран зохиол анагаах ухааны томоохон төлөөлөл гэдгийг үгүйсгэх хүн байхгүй. “Зигмунд Фройдын ажил, амьдрал” хэмээх бүтээлээр дамжуулан түүний намтарыг бичиж олон нийтэд түгээсэн Эрнист Жонес /Ernest Jones/ -ийн бүтээлд дурьдсанаар "Бидний ухамсарт орших далд ертөнц хийгээд түүний нууцыг нээж өгсөнд нь З.Фройдод бид бүх талаар өртэй" гэсэн нь түүнийг ямар чухал хүн болохыг харуулж буй хэрэг биз.



Инфографикыг Б.Батжаргал

Түүний ээж Амала түүнийг ихэд онцгойлон “Миний алтан Зиги” /My Golden Sigi/ хэмээн өргөмжилж, З.Фройд бол сэтгэл хөдлөлийн мэдрэмж тун сайтай /the sentimentalism/ бөгөөд ээжийн халуун хайранд өссөн тэрбээр дүү нар дотроо “Ялагч” байх, бусдаас “Амжилтын мэдрэмж”-ийг илүү мэдрэх нь амьдралд нь чухал нөлөөтэй болохыг хүүхэд байхаас л ойлгосон аж. Харин эцэг Якоб Фройдын еврей хүмүүсийн хошин шогийн гойд мэдрэмж, амьдралын нугачаанд өвдөг сөхрөхгүй байх тэвчээр хатуужил, либерал үзэл болон чөлөөт сэтгэлгээг дууриасан нь хожмын үйл хэрэг, амьдралын замналд нь чухал нөлөө үзүүлсэн байна. Мөн эцэг нь түүнд нэг бус удаа гар хүрч байсан байна. Учир нь тэрбээр үргэлж эцэг эх нь түүнийг онцгойлон авч үзэн тусад нь өрөө гаргаж өгсөн ч өөрийн өрөөнд бус эцэг эхийнхээ унтлагын өрөөнд бие засдаг байсан нь ёс журмыг ихэд дээдэлдэг гэр бүлд энэхүү үйлдэл нь бүдүүлэг санагдаж ихэд ундууцан бухимдлаа илэрхийлэхдээ “Энэ хүүхэд хэн ч биш болно” хэмээн зандардаг байсан эцгийнхээ энэ үгэнд З.Фройд ихэд талархалтай ханддагаа дурссан байдаг. Эцгийнх хэлсэн энэ үг түүнийг ихээр шаналгаж байсан хэдий ч зүүдэндээ нэг дүр зургыг байнга зүүдэлдэг нь ирээдүйн ажил хийгээд амьдралын замналын ахиц дэвшил байсан аж. Эцгийгээ уурлах бүрт тэрээр “Та намайг хэн болохыг хараарай, Юу ч болсон би хэн нэгэн л болох болно” хэмээн эцэгтээ хэлж байсан гэдэг. 

Түүний бас нэгэн гоц чадвар нь бичих юм. Тэрбээр багаасаа л Шекспир, Фома Аквин, Платон, Гётегийн эссэ, зохиолуудыг шимтэн уншихын сацуу өөрөө өөрийгөө олон хэлнээ зохиол бичих эрдэмд дадлагажуулж байсан байна. Түүний зэрэгцээ Филисофийн зохиол бүтээлүүдийг орчуулдаг байсан аж.



З.Фройд бол еврей үндэстэн бөгөөд энэ нь түүний мэргэжил, гэр бүл бүтээлүүдэд сөргөөр нөлөөлөх тохиолдол цөөнгүй байсан аж. Тухайлбал тухайн үеийн тогтсон хандлага, бичигдээгүй хуулийн дагуу анагаах ухаан, хуулийн салбарыг л сонгодог байсан учир 1873 онд Венийн их сургуулийн анагаах ухааны факультетид элсэхдээ бусад оюутнуудаас 3 жил илүү буюу 8 жил суралцаж, амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Германд амьдарч байхад нь Гитлерийн нацист дэглэмийн нөлөөгөөр түүний бүтээлүүдийг шатаажээ. Нэг удаа аавтайгаа алхаж явахад нь хажуугаар зөрсөн нэгэн түүнд хандан “Чи бол Еврей, тиймээс замаас зайл” гэсэнд аав нь юу хийж чадаагүй байна. Энэ явдал түүнд гутамшигтай санагдаж аавыгаа хүчгүй, сул дорой гэж бодох болжээ. Нацист дэглэмийн шахалтан дор 4 эгчээ алдсан зэрэг олон үйл явдал түүнд тохиолдсон. Гэвч энэ бүхэн түүнийг хурцалж, хүч өгч байсныг тэр онцлон тэмдэглэдэг ба Жүүдийн шашинд итгэдэггүй, бүх шашин бол хүн сул дорой, хүч чадалгүй гэх төрөлхийн мэдрэмжээ давахын тулд соёл иргэншлийг бий болгосон хуурмаг үзэгдэл гэж үзжээ.

Амьдралын түвшин доогуур байсны дээр санхүүгийн байдал нь улам хүндрэн 4 настай байхад нь аавынх нь бизнес дампууран Моравигаас тэс өөр дуу чимээ, хур тунадас ихтэй тухайн үеийн соёлын томоохон хотуудыг нэг болох Австрын Венад /түүнээс өмнө Лейпциг/ ирж суурьшин амьдралынхаа 78 жилийг өнгөрөөсөн байна. 


1876 он, Гэр бүлийн хамт

З.Фройд сурлага сайтай хүү байсныг түүний гимназид байх үе болон ямагт анги дэвшин суралцахдаа онц үнэлгээг өөртөө бий болгож байснаас харж болно. Их сургуульд суралцаж байхдаа, мөн төгсөөд үргэлжлүүлэн хэд хэдэн жил З.Фройд хэрэглээний биологийн асуудлыг сонирхон судлаж байв. Их сургуулийн дэргэдэх физиологийн институтын захирал Эрнест Брюккегийн удирдлага дор ажиллах явцдаа тэрбээр хүн болон амьтны үр хөврөлийн судалгааг хийж, орчин үеийн мэдрэлийн эс судлалын салбарын үндэс хэд хэдэн чухал ажиглалтыг хийсэн юм.

Фройдийн хувьд дараагийн жил их чухал үе байлаа. Тэрбээр 1882 оны 06 сарын 17-нд Марта Бернайстай сүй тавьжээ.  Амьдралын эрхээр 4 жил хол ажиллаж амьдарч байсан тэд 1886 оны 09 сарын 14-нд хуримаа хийж 3 хүү, 3 охины эцэг эх болцгоосон ба бага охин Анна Фрейд нь эцгийнхээ мэргэжлийг өвлөн авч аавынхаа дэвшүүлсэн онолын урсгалд үндэслэн сэтгэл судлалын салбарт томоохон өөрчлөлтийг бий болгосон билээ.  Үүнээс өмнө тэрбээр ганцхан Платоны бүтээлүүдийг сонирхон уншдаг байсан бол Мартатай танилцсанаар түүнд ихээхэн нөлөө үзүүлснээр философийн зохиолуудыг гүнзгий судалж эхэлжээ. Энэ оныхоо 11 сард эрдэмтэн өөрийн дотны найз Йозеф Брейрийн өвчтөн О.Аннатай танилцсан. Үүний дараагаар Фройд тархины анатомийг судлахаа больж, сэтгэл судлалын судалгаа хийж эхэлсэн байна.


О.Анна буюу Берта Пафемхаймын /1859 - 1936/ түүх З.Фройдийн бүтээлд онцгой нөлөө үзүүлсэн бөгөөд эцгээ алдсан охинд саа өвчин, арьсны мэдрэмжийн өөрчлөлт, хэл яриа болон харааны эмгэг өөрчлөлт зэрэг хийрхлийн хам шинж үүссэн байсан ба И.Брейр түүнийг анх ховсын аргаар эмчлэх оролдлого хийж байсан бөгөөд 2 хүрэхгүй жилийн дотор эхнэрийнхээ хардалтаас болоод эмчилгээгээ зогсоосон ажээ. Брейер өвчтнийг орхин Венеци явах болсон бөгөөд З.Фройд тэр үед Гаврт Францын эмч Пьер Жанегийн өвчтөнийг эмчилсэн арга барил нь З.Фройд Ухамсаргүйн тухай онолоо боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэж үздэг. 2011 онд энэ тухай өгүүлэх Холливуудын найруулагч Девид Крононбергийн “Аюултай арга барил” (Dangerous Method) хэмээх бүтээл хийгдсэн ба мөн найруулагч Жеймс Камеруны алдарт “Титаник” дээр ч түүний бүтээл ишлэлүүдийн талаар өгүүлдэг билээ.

Ингэснээр З.Фройдийн өмнө мэдрэлийн эмгэгийн шинжтэй хийхрэл, түүнийг эмчлэх ховсын арга гэсэн хоёр том асуудал гарч ирэв. Анагаахын практикт дадлага хийх замаар уг асуудлуудад шинжлэх ухааны хариу өгөхөөр З.Фройд Вена хотын эмнэлэгт, мэдрэлийн салбарт ажиллах болжээ. Хожим тэрбээр тухайн үед неврозын талаар юу ч ойлгоогүй байжээ хэмээн бичсэн байдаг. З.Фройд 1885 онд доцент цол авсаныхаа дараа Парист мэргэжил дээшлүүлсэн бөгөөд Сальпетриерийн мэдрэлийн өвчтний  эмнэлэгт  мөн оны 10 сарын 13-ныг хүртэл ажиллажээ.

Парист Ж.Шаркогийн толгойлсон Мэдрэлийн эмгэг судлалын францын дэг сургууль түүний сонирхлыг ихэд татсан байна. Түүний нөлөөгөөр З.Фройд хийрхэл юуны өмнө дуурайх, баашлах замаар илэрдэг бөгөөд түүнийг шинжлэх ухааны үндэстай судлах шаардлагатай болохыг ойлгосон байдаг. Түүнээс гадна энэ өвчний шалтгаан физиологийн гэмтлээр биш, харин сэтгэл зүйн хүчин зүйлээр тайлбарлагдах ёстой гэж үзжээ. Түүнээс гадна З.Фройд Парист мэдрэмжийн талаар бүтэн эргэлт хийсэн гэхэд болно. Тэрбээр И.Брейерийн О.Аннагийн кейсд хэрэглэж байсан шиг хийрхэл, сексологийн хүндрэлийн өмнө ухарч няцахгүй байж сурсан бөгөөд неврозыг илүү нарийвчлан судлах болжээ. Өмнө нь түүний толгойд хийрхэл болон бэлгийн амьдралын хооронд холбоо оршиж буй тухай санаа бий болсон байсан бөгөөд гар доорх ихээхэн хэмжээний анагаахын материалын үр дүнд З.Фройд мэдрэлийн тогтолцооны хямрал нь сексуаль зан төлвийн шалтгаан болдог талаарх онолоо гаргахад түлхэц үзүүлсэн юм.


Ж.Шарко истеритэй өвчтнөө ховсдож буй нь

Тэрбээр Германаас Венад буцаж ирээд сэтгэцийн эмчээр ажиллахаар болжээ. Эхэндээ тэрбээр ховс мэдрэлийн ядаргааг эмчлэх арга болж болох талаарх үзлийг эсэргүүцэж байсан ба И.Брейерийн нөлөөгөөр ховсын итгэн үнэмшүүлэх арга нь анхан шатны үр дүнтэй байгааг хүлээн зөвшөөрч байв. Дахиад жил өнгөрөхөд шахан зайлуулах (катарсис) аргыг хэрэглэж эхлэв. Тухайлбал, өвчтөн ховсын байдалд өөрийн неврозын илрэлийн талаарх үйл явдлын тухай ярих маягаар, яг тэрхүү байдалд буцаж очсоноор бүх болж буй зүйлсийг ухамсарлана. Өвчтөн өмнө мэдэрсэн мэдрэмжийг дахин мэдэрсэнээр түүнээс үүсэх сэтгэцийн өөрчлөлтөөс ангижрана хэмээн үзсэн байна.  

Энэхүү аргыг хэд хэдэн жил хэрэглэсний дараагаар З.Фройд нэг том дүгнэлт хийсэн нь психоанализын суурь асуудлуудын нэг байв. Энэ нь “Чөлөөт Нийлэмж” талаарх асуудал юм. Түүний хувьд чөлөөт нийлэмж нь зөвхөн сэтгэл засалч өвчтөн хоорондоо харьцах харьцаа төдий биш өдөр тутмын амьдралд ердийн хүн хоорондын харилцааны үзэгдэл болохыг дурьджээ.

Энэ үеэр З.Фройд мөн хүний сэтгэцийн ухамсаргүй, далд ухамсрын, ухамсартай гэсэн гурван давхаргын талаарх онолоо боловсруулж байв. Түүний онолд бие хүний бүтцийн  Ид, Эго, Супер эго буюу “Би”, “Дээд Би”, “Тэр” хэмээх гурван загвар чухалчлан үздэг . 

Ухамсаргүй нь хүний амьдралыг тодорхойлдог хамгийн гүн давхарга бөгөөд баярлаж цэнгэх ба үхэлд тэмүүлэх ухамсаргүй хүсэл нь бүх сэтгэл хөдлөл ба сэтгэлийн хөдөлгөөний анхдагч шалтгаан болдог.

Энэхүү онолын дүгнэлтүүдийн нэг нь 1900 онд гаргасан “Зүүдний тайлал” хэмээх бүтээл юм. З.Фройд зүүд нь ямар нэг ухамсарлагдаагүй хүслийн биелэл гэдэгт итгэдэг. Тэрээр зүүдний “хэл”-ийг нээсэн бөгөөд зүүдний агуулгыг тайлбарлах боломжтой хэмээн тайлбарлаж байв.

Далд ухамсар нь дур хүсэл нарийн хяналтаар ордог ухамсар ба ухамсаргүйн хоорондох нимгэн давхарга юм. Ухамсар нь хамгийн дээд давхарга бөгөөд ухамсаргүйн хүчээс хамаарах сэтгэцийн гадаад илрэл юм. Ийнхүү З.Фройдийн онолоор ухамсаргүй нь хүний зан үйлийг тодорхойлох  чухал хүчин зүйл болно.

Ухамсараас шахадсан, нуугдмал байдалтай хүний хүслийг хангах төсөөллүүд буюу ухамсараас дайжсан бодол санаа, биелэгдээгүй хүслийн талаарх дэвшүүлсэн онол нь алдарт зураачын голлох сэдэв болж хүн төрөлхтөнд уран зураг болоод Дали хоёрын гайхамшигийг дахин нотолж өгсөн гавъяатай юм.


Фройд “Сексийн онолын 3 нийтлэл” хэмээх бүтээлдээ хүүхдийн сексийн хөгжлийн үе, Эдипийн комплексийг мөн тайлбарлан бичсэн байдаг. Аажим аажмаар З.Фройдийн нэр хүнд маш чамгүй өссөн бөгөөд 1909 онд К.Г.Юнгийн хамт, Стенли Холлын урилгаар АНУ-д лекц уншихаар уригдаж байв. Энэ нь түүний АНУ-д очсон цорын ганц тохиолдол байв.

Амьдралынхаа сүүлийн арван жилд тэрбээр хүний мөн чанарын тухай, нийгэм ба соёлын талаарх өөрийн бүтээлүүдээ бичиж байжээ. Түүнийг  Вернардский, Гумилёв нарын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар “Суперэтнос” хүн байсан гэж тодорхойлдог бөгөөд  амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг З.Фройд Англид өнгөрүүлсэн бөгөөд 1939 оны 09 сарын 23-нд 83 насандаа насан эцэслэжээ.

Амьдралын харгис төгсгөл, хүн төрөлхтний үл зөвшөөрөгддөг атлаа хувиршгүй үнэн гутранги үзэл хийгээд сул дорой шинж, тэр бүр анзаарагддаггүй өдөр тутмын амьдралын залхаг хэмнэл, оюун санааны хоосрол бүхнийг шүүмжлэн бичдэг Самуэл Беккетийн “Годог мэдрэхүй” абсурд жүжгийн хурц өгүүлэмж бүхэнд З.Фройд бодогддогийг дурдах  юун .....

Тэрбээр өөд болохынхоо өмнө нэгэн ярилцлагадаа "Намайг сэтгэл судлалын эцэг гэдэг ч би маш том шинжлэх ухааны зөвхөн эхлэлийн үед, харьцангуй амар хялбар байхад нь ажиллаж байна. Ирээдүйд сэтгэл судлаачид маш том талбарт тулалдах болно. Түүний хажууд миний хийснийг харьцуулахын ч аргагүй" гэжээ.

Д.Лхамсүрэн

"З.Фройдын намтар" баримтат кино 



"BBС радиод өгсөн ярилцлага" 


"Зүүдний Тайлал" баримтат кино





Sigmund Freud: Life and Work. Vol 3: The Last Phase 1919–1939. London: Hogarth Press.
http://www.freud.org.uk/
Владислав, Я. Сто великих психологов., 2004
Батболд Ш. Сэтгэл судлал сонгодгууд. УБ., 2010
Владислав Я. Сто вериких психологов., 2004
Аюурзана Г. Дэлхийн уран зохиолын 85 сод туурвил. УБ., 2010
http://news.gogo.mn/r/130618





“Алдар нэр хүнийг үхсэний дараа ирдэг. Хүмүүс амьддаа бие биенээ хангалттай хайрлаж чаддаггүй болохоор хэн нэгэн үхсэний дараа, хэлэх үг нь огтоос хэрэгцээгүй болсон хойно  л  дурсан магтдаг юм.”

Зигмунд Фройд

1856.05.06

XX зууны аугаа сэтгэгч, психоаналист Зигмунд Шломо Фройд одоогоос 159  жилийн өмнө, тавдугаар сарын энэ өдөр төв европын өндөр уулсын дунд орших Австри улсын Морави /Өнөөгийн Чех улсын Прибор / хотноо үслэг эдлэл, бөс барааны худалдаачин Якоб Фройд /1815 -1896/ болон Амала Натансон /1835 - 1930/ нарын ууган хүү болон мэндэлжээ. Амала Натансон нь түүний эцэг Якоб Фройдын гурав дахь эхнэр бөгөөд түүнээс хорин насаар дүү болохын зэрэгцээ Якобын хүүхдүүд болох Филипп, Эммануэл гэсэн хоёр дагавар хүүгийн ээж юм. Хожим 21 насандаа өөрийн нэрээ өөрчлөн Зигмунд Фройд болгон өөрчилсөн тэрбээр нэрт сэтгэл судлаач, сэтгэл мэдрэлийн эмч, неврологич байсан төдийгүй ХХ зууны урлаг, уран зохиол анагаах ухааны томоохон төлөөлөл гэдгийг үгүйсгэх хүн байхгүй. “Зигмунд Фройдын ажил, амьдрал” хэмээх бүтээлээр дамжуулан түүний намтарыг бичиж олон нийтэд түгээсэн Эрнист Жонес /Ernest Jones/ -ийн бүтээлд дурьдсанаар "Бидний ухамсарт орших далд ертөнц хийгээд түүний нууцыг нээж өгсөнд нь З.Фройдод бид бүх талаар өртэй" гэсэн нь түүнийг ямар чухал хүн болохыг харуулж буй хэрэг биз.



Инфографикыг Б.Батжаргал

Түүний ээж Амала түүнийг ихэд онцгойлон “Миний алтан Зиги” /My Golden Sigi/ хэмээн өргөмжилж, З.Фройд бол сэтгэл хөдлөлийн мэдрэмж тун сайтай /the sentimentalism/ бөгөөд ээжийн халуун хайранд өссөн тэрбээр дүү нар дотроо “Ялагч” байх, бусдаас “Амжилтын мэдрэмж”-ийг илүү мэдрэх нь амьдралд нь чухал нөлөөтэй болохыг хүүхэд байхаас л ойлгосон аж. Харин эцэг Якоб Фройдын еврей хүмүүсийн хошин шогийн гойд мэдрэмж, амьдралын нугачаанд өвдөг сөхрөхгүй байх тэвчээр хатуужил, либерал үзэл болон чөлөөт сэтгэлгээг дууриасан нь хожмын үйл хэрэг, амьдралын замналд нь чухал нөлөө үзүүлсэн байна. Мөн эцэг нь түүнд нэг бус удаа гар хүрч байсан байна. Учир нь тэрбээр үргэлж эцэг эх нь түүнийг онцгойлон авч үзэн тусад нь өрөө гаргаж өгсөн ч өөрийн өрөөнд бус эцэг эхийнхээ унтлагын өрөөнд бие засдаг байсан нь ёс журмыг ихэд дээдэлдэг гэр бүлд энэхүү үйлдэл нь бүдүүлэг санагдаж ихэд ундууцан бухимдлаа илэрхийлэхдээ “Энэ хүүхэд хэн ч биш болно” хэмээн зандардаг байсан эцгийнхээ энэ үгэнд З.Фройд ихэд талархалтай ханддагаа дурссан байдаг. Эцгийнх хэлсэн энэ үг түүнийг ихээр шаналгаж байсан хэдий ч зүүдэндээ нэг дүр зургыг байнга зүүдэлдэг нь ирээдүйн ажил хийгээд амьдралын замналын ахиц дэвшил байсан аж. Эцгийгээ уурлах бүрт тэрээр “Та намайг хэн болохыг хараарай, Юу ч болсон би хэн нэгэн л болох болно” хэмээн эцэгтээ хэлж байсан гэдэг. 

Түүний бас нэгэн гоц чадвар нь бичих юм. Тэрбээр багаасаа л Шекспир, Фома Аквин, Платон, Гётегийн эссэ, зохиолуудыг шимтэн уншихын сацуу өөрөө өөрийгөө олон хэлнээ зохиол бичих эрдэмд дадлагажуулж байсан байна. Түүний зэрэгцээ Филисофийн зохиол бүтээлүүдийг орчуулдаг байсан аж.



З.Фройд бол еврей үндэстэн бөгөөд энэ нь түүний мэргэжил, гэр бүл бүтээлүүдэд сөргөөр нөлөөлөх тохиолдол цөөнгүй байсан аж. Тухайлбал тухайн үеийн тогтсон хандлага, бичигдээгүй хуулийн дагуу анагаах ухаан, хуулийн салбарыг л сонгодог байсан учир 1873 онд Венийн их сургуулийн анагаах ухааны факультетид элсэхдээ бусад оюутнуудаас 3 жил илүү буюу 8 жил суралцаж, амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Германд амьдарч байхад нь Гитлерийн нацист дэглэмийн нөлөөгөөр түүний бүтээлүүдийг шатаажээ. Нэг удаа аавтайгаа алхаж явахад нь хажуугаар зөрсөн нэгэн түүнд хандан “Чи бол Еврей, тиймээс замаас зайл” гэсэнд аав нь юу хийж чадаагүй байна. Энэ явдал түүнд гутамшигтай санагдаж аавыгаа хүчгүй, сул дорой гэж бодох болжээ. Нацист дэглэмийн шахалтан дор 4 эгчээ алдсан зэрэг олон үйл явдал түүнд тохиолдсон. Гэвч энэ бүхэн түүнийг хурцалж, хүч өгч байсныг тэр онцлон тэмдэглэдэг ба Жүүдийн шашинд итгэдэггүй, бүх шашин бол хүн сул дорой, хүч чадалгүй гэх төрөлхийн мэдрэмжээ давахын тулд соёл иргэншлийг бий болгосон хуурмаг үзэгдэл гэж үзжээ.

Амьдралын түвшин доогуур байсны дээр санхүүгийн байдал нь улам хүндрэн 4 настай байхад нь аавынх нь бизнес дампууран Моравигаас тэс өөр дуу чимээ, хур тунадас ихтэй тухайн үеийн соёлын томоохон хотуудыг нэг болох Австрын Венад /түүнээс өмнө Лейпциг/ ирж суурьшин амьдралынхаа 78 жилийг өнгөрөөсөн байна. 


1876 он, Гэр бүлийн хамт

З.Фройд сурлага сайтай хүү байсныг түүний гимназид байх үе болон ямагт анги дэвшин суралцахдаа онц үнэлгээг өөртөө бий болгож байснаас харж болно. Их сургуульд суралцаж байхдаа, мөн төгсөөд үргэлжлүүлэн хэд хэдэн жил З.Фройд хэрэглээний биологийн асуудлыг сонирхон судлаж байв. Их сургуулийн дэргэдэх физиологийн институтын захирал Эрнест Брюккегийн удирдлага дор ажиллах явцдаа тэрбээр хүн болон амьтны үр хөврөлийн судалгааг хийж, орчин үеийн мэдрэлийн эс судлалын салбарын үндэс хэд хэдэн чухал ажиглалтыг хийсэн юм.

Фройдийн хувьд дараагийн жил их чухал үе байлаа. Тэрбээр 1882 оны 06 сарын 17-нд Марта Бернайстай сүй тавьжээ.  Амьдралын эрхээр 4 жил хол ажиллаж амьдарч байсан тэд 1886 оны 09 сарын 14-нд хуримаа хийж 3 хүү, 3 охины эцэг эх болцгоосон ба бага охин Анна Фрейд нь эцгийнхээ мэргэжлийг өвлөн авч аавынхаа дэвшүүлсэн онолын урсгалд үндэслэн сэтгэл судлалын салбарт томоохон өөрчлөлтийг бий болгосон билээ.  Үүнээс өмнө тэрбээр ганцхан Платоны бүтээлүүдийг сонирхон уншдаг байсан бол Мартатай танилцсанаар түүнд ихээхэн нөлөө үзүүлснээр философийн зохиолуудыг гүнзгий судалж эхэлжээ. Энэ оныхоо 11 сард эрдэмтэн өөрийн дотны найз Йозеф Брейрийн өвчтөн О.Аннатай танилцсан. Үүний дараагаар Фройд тархины анатомийг судлахаа больж, сэтгэл судлалын судалгаа хийж эхэлсэн байна.


О.Анна буюу Берта Пафемхаймын /1859 - 1936/ түүх З.Фройдийн бүтээлд онцгой нөлөө үзүүлсэн бөгөөд эцгээ алдсан охинд саа өвчин, арьсны мэдрэмжийн өөрчлөлт, хэл яриа болон харааны эмгэг өөрчлөлт зэрэг хийрхлийн хам шинж үүссэн байсан ба И.Брейр түүнийг анх ховсын аргаар эмчлэх оролдлого хийж байсан бөгөөд 2 хүрэхгүй жилийн дотор эхнэрийнхээ хардалтаас болоод эмчилгээгээ зогсоосон ажээ. Брейер өвчтнийг орхин Венеци явах болсон бөгөөд З.Фройд тэр үед Гаврт Францын эмч Пьер Жанегийн өвчтөнийг эмчилсэн арга барил нь З.Фройд Ухамсаргүйн тухай онолоо боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэж үздэг. 2011 онд энэ тухай өгүүлэх Холливуудын найруулагч Девид Крононбергийн “Аюултай арга барил” (Dangerous Method) хэмээх бүтээл хийгдсэн ба мөн найруулагч Жеймс Камеруны алдарт “Титаник” дээр ч түүний бүтээл ишлэлүүдийн талаар өгүүлдэг билээ.

Ингэснээр З.Фройдийн өмнө мэдрэлийн эмгэгийн шинжтэй хийхрэл, түүнийг эмчлэх ховсын арга гэсэн хоёр том асуудал гарч ирэв. Анагаахын практикт дадлага хийх замаар уг асуудлуудад шинжлэх ухааны хариу өгөхөөр З.Фройд Вена хотын эмнэлэгт, мэдрэлийн салбарт ажиллах болжээ. Хожим тэрбээр тухайн үед неврозын талаар юу ч ойлгоогүй байжээ хэмээн бичсэн байдаг. З.Фройд 1885 онд доцент цол авсаныхаа дараа Парист мэргэжил дээшлүүлсэн бөгөөд Сальпетриерийн мэдрэлийн өвчтний  эмнэлэгт  мөн оны 10 сарын 13-ныг хүртэл ажиллажээ.

Парист Ж.Шаркогийн толгойлсон Мэдрэлийн эмгэг судлалын францын дэг сургууль түүний сонирхлыг ихэд татсан байна. Түүний нөлөөгөөр З.Фройд хийрхэл юуны өмнө дуурайх, баашлах замаар илэрдэг бөгөөд түүнийг шинжлэх ухааны үндэстай судлах шаардлагатай болохыг ойлгосон байдаг. Түүнээс гадна энэ өвчний шалтгаан физиологийн гэмтлээр биш, харин сэтгэл зүйн хүчин зүйлээр тайлбарлагдах ёстой гэж үзжээ. Түүнээс гадна З.Фройд Парист мэдрэмжийн талаар бүтэн эргэлт хийсэн гэхэд болно. Тэрбээр И.Брейерийн О.Аннагийн кейсд хэрэглэж байсан шиг хийрхэл, сексологийн хүндрэлийн өмнө ухарч няцахгүй байж сурсан бөгөөд неврозыг илүү нарийвчлан судлах болжээ. Өмнө нь түүний толгойд хийрхэл болон бэлгийн амьдралын хооронд холбоо оршиж буй тухай санаа бий болсон байсан бөгөөд гар доорх ихээхэн хэмжээний анагаахын материалын үр дүнд З.Фройд мэдрэлийн тогтолцооны хямрал нь сексуаль зан төлвийн шалтгаан болдог талаарх онолоо гаргахад түлхэц үзүүлсэн юм.


Ж.Шарко истеритэй өвчтнөө ховсдож буй нь

Тэрбээр Германаас Венад буцаж ирээд сэтгэцийн эмчээр ажиллахаар болжээ. Эхэндээ тэрбээр ховс мэдрэлийн ядаргааг эмчлэх арга болж болох талаарх үзлийг эсэргүүцэж байсан ба И.Брейерийн нөлөөгөөр ховсын итгэн үнэмшүүлэх арга нь анхан шатны үр дүнтэй байгааг хүлээн зөвшөөрч байв. Дахиад жил өнгөрөхөд шахан зайлуулах (катарсис) аргыг хэрэглэж эхлэв. Тухайлбал, өвчтөн ховсын байдалд өөрийн неврозын илрэлийн талаарх үйл явдлын тухай ярих маягаар, яг тэрхүү байдалд буцаж очсоноор бүх болж буй зүйлсийг ухамсарлана. Өвчтөн өмнө мэдэрсэн мэдрэмжийг дахин мэдэрсэнээр түүнээс үүсэх сэтгэцийн өөрчлөлтөөс ангижрана хэмээн үзсэн байна.  

Энэхүү аргыг хэд хэдэн жил хэрэглэсний дараагаар З.Фройд нэг том дүгнэлт хийсэн нь психоанализын суурь асуудлуудын нэг байв. Энэ нь “Чөлөөт Нийлэмж” талаарх асуудал юм. Түүний хувьд чөлөөт нийлэмж нь зөвхөн сэтгэл засалч өвчтөн хоорондоо харьцах харьцаа төдий биш өдөр тутмын амьдралд ердийн хүн хоорондын харилцааны үзэгдэл болохыг дурьджээ.

Энэ үеэр З.Фройд мөн хүний сэтгэцийн ухамсаргүй, далд ухамсрын, ухамсартай гэсэн гурван давхаргын талаарх онолоо боловсруулж байв. Түүний онолд бие хүний бүтцийн  Ид, Эго, Супер эго буюу “Би”, “Дээд Би”, “Тэр” хэмээх гурван загвар чухалчлан үздэг . 

Ухамсаргүй нь хүний амьдралыг тодорхойлдог хамгийн гүн давхарга бөгөөд баярлаж цэнгэх ба үхэлд тэмүүлэх ухамсаргүй хүсэл нь бүх сэтгэл хөдлөл ба сэтгэлийн хөдөлгөөний анхдагч шалтгаан болдог.

Энэхүү онолын дүгнэлтүүдийн нэг нь 1900 онд гаргасан “Зүүдний тайлал” хэмээх бүтээл юм. З.Фройд зүүд нь ямар нэг ухамсарлагдаагүй хүслийн биелэл гэдэгт итгэдэг. Тэрээр зүүдний “хэл”-ийг нээсэн бөгөөд зүүдний агуулгыг тайлбарлах боломжтой хэмээн тайлбарлаж байв.

Далд ухамсар нь дур хүсэл нарийн хяналтаар ордог ухамсар ба ухамсаргүйн хоорондох нимгэн давхарга юм. Ухамсар нь хамгийн дээд давхарга бөгөөд ухамсаргүйн хүчээс хамаарах сэтгэцийн гадаад илрэл юм. Ийнхүү З.Фройдийн онолоор ухамсаргүй нь хүний зан үйлийг тодорхойлох  чухал хүчин зүйл болно.

Ухамсараас шахадсан, нуугдмал байдалтай хүний хүслийг хангах төсөөллүүд буюу ухамсараас дайжсан бодол санаа, биелэгдээгүй хүслийн талаарх дэвшүүлсэн онол нь алдарт зураачын голлох сэдэв болж хүн төрөлхтөнд уран зураг болоод Дали хоёрын гайхамшигийг дахин нотолж өгсөн гавъяатай юм.


Фройд “Сексийн онолын 3 нийтлэл” хэмээх бүтээлдээ хүүхдийн сексийн хөгжлийн үе, Эдипийн комплексийг мөн тайлбарлан бичсэн байдаг. Аажим аажмаар З.Фройдийн нэр хүнд маш чамгүй өссөн бөгөөд 1909 онд К.Г.Юнгийн хамт, Стенли Холлын урилгаар АНУ-д лекц уншихаар уригдаж байв. Энэ нь түүний АНУ-д очсон цорын ганц тохиолдол байв.

Амьдралынхаа сүүлийн арван жилд тэрбээр хүний мөн чанарын тухай, нийгэм ба соёлын талаарх өөрийн бүтээлүүдээ бичиж байжээ. Түүнийг  Вернардский, Гумилёв нарын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар “Суперэтнос” хүн байсан гэж тодорхойлдог бөгөөд  амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг З.Фройд Англид өнгөрүүлсэн бөгөөд 1939 оны 09 сарын 23-нд 83 насандаа насан эцэслэжээ.

Амьдралын харгис төгсгөл, хүн төрөлхтний үл зөвшөөрөгддөг атлаа хувиршгүй үнэн гутранги үзэл хийгээд сул дорой шинж, тэр бүр анзаарагддаггүй өдөр тутмын амьдралын залхаг хэмнэл, оюун санааны хоосрол бүхнийг шүүмжлэн бичдэг Самуэл Беккетийн “Годог мэдрэхүй” абсурд жүжгийн хурц өгүүлэмж бүхэнд З.Фройд бодогддогийг дурдах  юун .....

Тэрбээр өөд болохынхоо өмнө нэгэн ярилцлагадаа "Намайг сэтгэл судлалын эцэг гэдэг ч би маш том шинжлэх ухааны зөвхөн эхлэлийн үед, харьцангуй амар хялбар байхад нь ажиллаж байна. Ирээдүйд сэтгэл судлаачид маш том талбарт тулалдах болно. Түүний хажууд миний хийснийг харьцуулахын ч аргагүй" гэжээ.

Д.Лхамсүрэн

"З.Фройдын намтар" баримтат кино 



"BBС радиод өгсөн ярилцлага" 


"Зүүдний Тайлал" баримтат кино





Sigmund Freud: Life and Work. Vol 3: The Last Phase 1919–1939. London: Hogarth Press.
http://www.freud.org.uk/
Владислав, Я. Сто великих психологов., 2004
Батболд Ш. Сэтгэл судлал сонгодгууд. УБ., 2010
Владислав Я. Сто вериких психологов., 2004
Аюурзана Г. Дэлхийн уран зохиолын 85 сод туурвил. УБ., 2010
http://news.gogo.mn/r/130618



Зүүдний тухай сонирхолтой 10 факт



Зүүдэнд ямар ч зорилго сэдэл байхгүй гэж зарим эрдэмтэд үздэг. Өөрөөр хэлбэл хүнийг нойрсож байх зуур бие физиологид гарч буй ердийн өөрчлөлтийн үр дүнд хүний ухамсарт элдэв зураглал үүсдэг гэдэг. 


Фройдын үзлээр зүүд бол тухайн хүний үл ухамсарлахуй руу шахагдан, түрэгдсэн ханаагүй дурын болон мөрөөдлийн бөөгнөрөл юм. Зүүд бол тухайн хүний амьдралд тохиолдсон бодит үйл явдлыг шууд утгаар нь биш, харин шууд бус утгаар нь, далдлагдсан дүрээр, билэг тэмдэгийн утгаар нь илэрхийлж байгаа сэтгэц физиологийн үзэгдэл юм. Зүүдний агуулга буюу учир начирыг мэдэхийн тулд түүний далд дүрийг, бэлэг тэмдэгийн утгийг таньж мэдэх хэрэгтэй. Хүн зүүдээ санаж болно, бас санахгүй ч байж болно. Санахгүй байгаа зүүд үл ухамсарлагдахуйд оршино. Санахгүй байгаа зүүдийг гипнозын үед, эсвэл психоанализын үед сэргээн санаж болно.

№1 Нас, хүйс харгалзахгүй зүүдэлдэг. Зарим хүн зүүдэлдэггүй гэж ярьдаг ч гол учир нь тэд зүүдээ санадаггүйд байгаа юм. Ингэхдээ шөнийн турш хэд хэдэн удаа зүүдэлдэг бөгөөд тус бүр 5-20 мин үргэлжилдэг. Дунджаар хүн амьдралдынхаа нийт 6 жилийг зүүдэлж өнгөрөөдөг байна.

№2 Зүүд, нойр судлаач J. Allan Hobson зүүдний 95% нь сэрсэн даруйд мартагддаг болохыг тооцоолжээ. Бид яагаад зүүдээ мартдаг ? Зүүдээ санахад яагаад хэцүү санагддаг вэ ? Үүнд урд тархины үйл ажиллагааны онолоор хариулт өгдөг. Тухайлбал, нойрсох үед тархины үйл ажиллагаа бага зэрэг өөрчлөгдсөнөөр тархинд буй мэдээллийн процесс болон түүнийг ангилж, бүтэцжүүлэх ой санамжийг идэвхгүй болгодог байна. Ингэснээр хүн зүүдээ мартдаг.

№3 Зүүдний 80% нь ойролцоогоор өнгөтэй харагддаг. Хар, цагаанаар зүүдэлдэг гэх хүмүүс маш цөөн. Харин дөнгөж сэрсэн хүмүүсээс ямар өнгөтэй зүүд зүүдэлснийг асуухад бараг бүх хүмүүс хурц, тод биш, зөөлөн өнгө харсан гэж хариулдаг.

№4 Зүүдэнд жендерийн ялгаа ч бас ажиглагддаг. Нэгэн судалгаагаар эрэгтэй хүмүүсийн зүүдний агуулга, үзэгдэл нь илүү түрэмгий шинжтэй байдаг гэжээ. Харин зүүд, нойр судлаач William Domhoff эмэгтэйчүүдийн зүүдэнд гардаг дүрүүд эрэгтэйчүүдийнхээс илүү тогтвортой үзэгддэг гэсэн байна. Мөн эрэгтэйчүүд эсрэг хүйстнийхээ хүмүүсийг хоёр дахин олон удаа зүүдэлдэг бол эмэгтэйчүүд ихэвчлэн эмэгтэй хүнээ л зүүдлэх магадлалтай юм.

№5 Та нохойгоо зүүдэлж байхыг харсан уу ? Унтаж байх үеийн шинж тэмдэг, үйл хөдлөлийг нь харвал зүүдэлдэг гэж таамаглаж болохоор. Гэхдээ эцсийн дүнд зүүдэлдэг гэж батлах нь маш хэцүү. Харин амьтдад РЕМ, РЕМ бус нойрны шилжилт тохиодог нь үнэн. Нэгэн судалгаагаар дохионы хэл заалгасан горрил сармагчин зүүдэндээ харсан зүйлсээ гараараа дүрсэлж үзүүлсэн гэж сургагчид нь баталдаг гэжээ.

№6 Зарим хүмүүс хүссэнээрээ зүүднийхээ үйл явдал, өрнөлийг удирддаг. Үүнийг Люцид зүүд хэмээн нэрлэдэг бөгөөд зүүдэндээ хар дарах, түгшсэн үедээ ямар нэгэн товчлуур дарж, үг хэлж зүүднээсээ сэрдэг, эсвэл зүүднийхээ дүр зургийг илүү бүтээлч ч юм уу, ямартай ч хийсвэр ертөнцдөө авчирж чаддаг байна. Люцид зүүдийг ихэвчлэн видео тоглоомын үр дүнд бий болдог гэж зарим эрдэмтэд үздэг.

№7 Судлаач CalvinS. Hall бараг 40 гаруй жил 50 мянган оюутнуудад зүүд, нойрны судалгааг удирдан явуулжээ. Ингэхдээ зүүдлэх үед айдас, түгшүүр, баяр хөөр зэрэг сэтгэл хөдлөлийн янз бүрийн элементүүд илэрдэг бөгөөд сөрөг сэтгэл хөдлөл илүү давамгайлдагийг олж тогтоосон юм.

№8 Хараагүй хүмүүс ч хүртэл зүүдэлдэг. Хожим хараагүй болсон хүмүүс зүүдлэхдээ дүрс олж хардаггүй. Ямартай ч тэд зүүдэлдэг. Зүүд нь заавал харааны дүрслэл шаарддаггүй бөгөөд сонсох, амтлах, хүрэлцэх зэрэг өөр бусад мэдрэхүйгээ оролцуулан зүүдэлж болдог. Тэгэхээр хараагүй хүмүүс юм сонсож зүүдэлдэг байх нь.

№9 РЕМ нойрны үед булчин хөшдөгийн учир нь РЕМ атониа гэгч процессийн үед бие организм төв гомеостазмыг зогсоож, үүний оронд респирац, терморегуляц болон цусны эргэлтийг идэвхтэй дэмждэгтэй холбоотой. Ингэснээр зүүдэндээ аюултай хөдөлгөөн хийх эрсдлийг бие организм цаанаас нь хязгаарлаж өгдөг. Зүүдэндээ өөрийгөө хамгаалах, зугтаах, тэмцэлдэх зэргээр идэвхтэй хөдөлгөөн хийж чаддаггүйн учир энэ ажээ.

№10 Зүүдний агуулга, үзэгдэл нь соёл, улс орон бүрт төстэй нь ажиглагддаг. Жишээ нь, энэ дэлхийн хаана ч амьдарч байгаа хүн бүр зодолдох, унах, зугтаах, сургууль дээрээ байх, хөлдөх, хөших, хоцрох, нисэх, олны өмнө нүцгэрэхийг зүүдэлдэг.

"Зүүдний Тайлал" баримтат кино



Л.Энхтүшиг



Alleyne. R. (2008). Black and white TV generation have monochrome dreams. Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3353504/Black-and-white-TV-generation-have-monochrome-dreams.html
Blackmore, S. (1985). Lucid dreams: In Kendrick, Frazier (Ed.). Encounters with the paranormal: Science, knowledge and belief. Amherst, NY: Prometheus Books. 
Domhoff, G. W. (2005). The Dreams of Men and Women: Patterns of Gender Similarity and Difference. http://dreamresearch.net/Library/domhoff_2005c.html
Empson, J. (2002). Sleep and dreaming (3rd ed.). New York: Palgrave/St. Martin's Press. 
Hall, C., & Van de Castle, R. (1966). The Content Analysis of Dreams. New York: Appleton-Century-Crofts. 
Hobson, J. H. (1995) Sleep. New York: Scientific American Library. 
Hockenbury, D., & Hockenbury, S. E. (2007). Discovering Psychology. New York, NY: Worth Publishers. 
Hurovitz, C. S., Dunn, S., Domhoff, G. W., & Fiss, H. (1999). The dreams of blind men and women: A replication and extension of previous findings. Dreaming, 9, 183-193. 
Schredl, M., Ciric, P., Götz, S., & Wittmann, L. (2004). Typical dreams: Stability and gender differences. The Journal of Psychology 138 (6): 485. 
Sleep paralysis. (n.d.). WebMD. http://www.webmd.com/sleep-disorders/guide/sleep-paralysis



Зүүдэнд ямар ч зорилго сэдэл байхгүй гэж зарим эрдэмтэд үздэг. Өөрөөр хэлбэл хүнийг нойрсож байх зуур бие физиологид гарч буй ердийн өөрчлөлтийн үр дүнд хүний ухамсарт элдэв зураглал үүсдэг гэдэг. 


Фройдын үзлээр зүүд бол тухайн хүний үл ухамсарлахуй руу шахагдан, түрэгдсэн ханаагүй дурын болон мөрөөдлийн бөөгнөрөл юм. Зүүд бол тухайн хүний амьдралд тохиолдсон бодит үйл явдлыг шууд утгаар нь биш, харин шууд бус утгаар нь, далдлагдсан дүрээр, билэг тэмдэгийн утгаар нь илэрхийлж байгаа сэтгэц физиологийн үзэгдэл юм. Зүүдний агуулга буюу учир начирыг мэдэхийн тулд түүний далд дүрийг, бэлэг тэмдэгийн утгийг таньж мэдэх хэрэгтэй. Хүн зүүдээ санаж болно, бас санахгүй ч байж болно. Санахгүй байгаа зүүд үл ухамсарлагдахуйд оршино. Санахгүй байгаа зүүдийг гипнозын үед, эсвэл психоанализын үед сэргээн санаж болно.

№1 Нас, хүйс харгалзахгүй зүүдэлдэг. Зарим хүн зүүдэлдэггүй гэж ярьдаг ч гол учир нь тэд зүүдээ санадаггүйд байгаа юм. Ингэхдээ шөнийн турш хэд хэдэн удаа зүүдэлдэг бөгөөд тус бүр 5-20 мин үргэлжилдэг. Дунджаар хүн амьдралдынхаа нийт 6 жилийг зүүдэлж өнгөрөөдөг байна.

№2 Зүүд, нойр судлаач J. Allan Hobson зүүдний 95% нь сэрсэн даруйд мартагддаг болохыг тооцоолжээ. Бид яагаад зүүдээ мартдаг ? Зүүдээ санахад яагаад хэцүү санагддаг вэ ? Үүнд урд тархины үйл ажиллагааны онолоор хариулт өгдөг. Тухайлбал, нойрсох үед тархины үйл ажиллагаа бага зэрэг өөрчлөгдсөнөөр тархинд буй мэдээллийн процесс болон түүнийг ангилж, бүтэцжүүлэх ой санамжийг идэвхгүй болгодог байна. Ингэснээр хүн зүүдээ мартдаг.

№3 Зүүдний 80% нь ойролцоогоор өнгөтэй харагддаг. Хар, цагаанаар зүүдэлдэг гэх хүмүүс маш цөөн. Харин дөнгөж сэрсэн хүмүүсээс ямар өнгөтэй зүүд зүүдэлснийг асуухад бараг бүх хүмүүс хурц, тод биш, зөөлөн өнгө харсан гэж хариулдаг.

№4 Зүүдэнд жендерийн ялгаа ч бас ажиглагддаг. Нэгэн судалгаагаар эрэгтэй хүмүүсийн зүүдний агуулга, үзэгдэл нь илүү түрэмгий шинжтэй байдаг гэжээ. Харин зүүд, нойр судлаач William Domhoff эмэгтэйчүүдийн зүүдэнд гардаг дүрүүд эрэгтэйчүүдийнхээс илүү тогтвортой үзэгддэг гэсэн байна. Мөн эрэгтэйчүүд эсрэг хүйстнийхээ хүмүүсийг хоёр дахин олон удаа зүүдэлдэг бол эмэгтэйчүүд ихэвчлэн эмэгтэй хүнээ л зүүдлэх магадлалтай юм.

№5 Та нохойгоо зүүдэлж байхыг харсан уу ? Унтаж байх үеийн шинж тэмдэг, үйл хөдлөлийг нь харвал зүүдэлдэг гэж таамаглаж болохоор. Гэхдээ эцсийн дүнд зүүдэлдэг гэж батлах нь маш хэцүү. Харин амьтдад РЕМ, РЕМ бус нойрны шилжилт тохиодог нь үнэн. Нэгэн судалгаагаар дохионы хэл заалгасан горрил сармагчин зүүдэндээ харсан зүйлсээ гараараа дүрсэлж үзүүлсэн гэж сургагчид нь баталдаг гэжээ.

№6 Зарим хүмүүс хүссэнээрээ зүүднийхээ үйл явдал, өрнөлийг удирддаг. Үүнийг Люцид зүүд хэмээн нэрлэдэг бөгөөд зүүдэндээ хар дарах, түгшсэн үедээ ямар нэгэн товчлуур дарж, үг хэлж зүүднээсээ сэрдэг, эсвэл зүүднийхээ дүр зургийг илүү бүтээлч ч юм уу, ямартай ч хийсвэр ертөнцдөө авчирж чаддаг байна. Люцид зүүдийг ихэвчлэн видео тоглоомын үр дүнд бий болдог гэж зарим эрдэмтэд үздэг.

№7 Судлаач CalvinS. Hall бараг 40 гаруй жил 50 мянган оюутнуудад зүүд, нойрны судалгааг удирдан явуулжээ. Ингэхдээ зүүдлэх үед айдас, түгшүүр, баяр хөөр зэрэг сэтгэл хөдлөлийн янз бүрийн элементүүд илэрдэг бөгөөд сөрөг сэтгэл хөдлөл илүү давамгайлдагийг олж тогтоосон юм.

№8 Хараагүй хүмүүс ч хүртэл зүүдэлдэг. Хожим хараагүй болсон хүмүүс зүүдлэхдээ дүрс олж хардаггүй. Ямартай ч тэд зүүдэлдэг. Зүүд нь заавал харааны дүрслэл шаарддаггүй бөгөөд сонсох, амтлах, хүрэлцэх зэрэг өөр бусад мэдрэхүйгээ оролцуулан зүүдэлж болдог. Тэгэхээр хараагүй хүмүүс юм сонсож зүүдэлдэг байх нь.

№9 РЕМ нойрны үед булчин хөшдөгийн учир нь РЕМ атониа гэгч процессийн үед бие организм төв гомеостазмыг зогсоож, үүний оронд респирац, терморегуляц болон цусны эргэлтийг идэвхтэй дэмждэгтэй холбоотой. Ингэснээр зүүдэндээ аюултай хөдөлгөөн хийх эрсдлийг бие организм цаанаас нь хязгаарлаж өгдөг. Зүүдэндээ өөрийгөө хамгаалах, зугтаах, тэмцэлдэх зэргээр идэвхтэй хөдөлгөөн хийж чаддаггүйн учир энэ ажээ.

№10 Зүүдний агуулга, үзэгдэл нь соёл, улс орон бүрт төстэй нь ажиглагддаг. Жишээ нь, энэ дэлхийн хаана ч амьдарч байгаа хүн бүр зодолдох, унах, зугтаах, сургууль дээрээ байх, хөлдөх, хөших, хоцрох, нисэх, олны өмнө нүцгэрэхийг зүүдэлдэг.

"Зүүдний Тайлал" баримтат кино



Л.Энхтүшиг



Alleyne. R. (2008). Black and white TV generation have monochrome dreams. Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3353504/Black-and-white-TV-generation-have-monochrome-dreams.html
Blackmore, S. (1985). Lucid dreams: In Kendrick, Frazier (Ed.). Encounters with the paranormal: Science, knowledge and belief. Amherst, NY: Prometheus Books. 
Domhoff, G. W. (2005). The Dreams of Men and Women: Patterns of Gender Similarity and Difference. http://dreamresearch.net/Library/domhoff_2005c.html
Empson, J. (2002). Sleep and dreaming (3rd ed.). New York: Palgrave/St. Martin's Press. 
Hall, C., & Van de Castle, R. (1966). The Content Analysis of Dreams. New York: Appleton-Century-Crofts. 
Hobson, J. H. (1995) Sleep. New York: Scientific American Library. 
Hockenbury, D., & Hockenbury, S. E. (2007). Discovering Psychology. New York, NY: Worth Publishers. 
Hurovitz, C. S., Dunn, S., Domhoff, G. W., & Fiss, H. (1999). The dreams of blind men and women: A replication and extension of previous findings. Dreaming, 9, 183-193. 
Schredl, M., Ciric, P., Götz, S., & Wittmann, L. (2004). Typical dreams: Stability and gender differences. The Journal of Psychology 138 (6): 485. 
Sleep paralysis. (n.d.). WebMD. http://www.webmd.com/sleep-disorders/guide/sleep-paralysis

Бэлгийн гаж зан үйл буюу "Fifty Shades of Grey"



Биологийн өгөгдөл мэтээр эсвэл зүгээр л үйлдэл төдийхөнөөр ойлгогдож ирсэн “Бэлгийн харьцаа” түүний хүний амьдралд гүйцэтгэх үүргийн талаар өнөө хэр нь аль ч шинжлэх ухаан бүрэн дүүрэн хариулт өгөөгүйгээр барахгүй аль нэг нийгмийн шаардлага, эсвэл ёс зүй гэгч ангилалд багтаан хав дарсаар ХХI-р зууны эрх чөлөөт нийгэмтэй золгуулсан. Энд аль нэг бүлэг, нийгэм, улс төрийн дэглэмийг буруутгах нь утгагүй ч өрх гэр бүл, хувь хүний амьдралд асар чухал үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн Бэлгийн амьдралын талаар бид хэр сайн мэдэх вэ ?

 В. Райхын бүтээл "Сексийн хувьсгал"
            Эрэгтэй, эмэгтэй хүйсийн онцлогоос хамаарч өнчин тархин дахь бэлгийн даавар, түүний харилцан үйлчлэлээс бий болох  бэлгийн бойжилтын  үе шатаас эхлэн өсвөр насан дахь хүйсийн өөрчлөлт, үр тогтолт гэх мэт биологийн шинж чанартай холбогдолтойгоор судлагдсаар ирсэн нь хүмүүст “жирийн” жам ёсны сэдэв болчихсон нь үнэн. Гэвч Н.Коперник, Ч.Дарвин нартай хамт хүн төрөлхтөн соёлт хүмүүний ертөнцийг өөрийн бурангүй үзэл, дэмий онолоороо доромжилсон гэж нэг хэсэгтээ л ад үзэгдсэн алдарт сэтгэл судлаач З.Фройдын “Хүн өөрийгөө ухаалаг ухамсартай үйлээр удирддаггүй, харин ухамсаргүй үеийн сонирхол шаардлага, дур хүсэлдээ захирагддаг буюу өөрөөр хэлбэл бид өөрсдийн зан авирыг ухамсартайгаар удирдах жинхэнэ эзэд нь биш хэмээж зоригтой дуугарч бичиж байсан онол нь өнөөдөр сэтгэл судлал болон бусад салбар шинжлэх ухаанд ухамсартай болон ухамсаргүйгээр хийгдэх бүхэн харилцан шүтэлцээтэй, тэр дундаа ухамсаргүйгээр хийгдэх зүйлс нь хүний адгуусан зөн, юуны өмнө бэлгийн дур хүсэлтэй холбоотой гэсэн тодорхойлолтоор ашиглагдсаар байна.

Гурван нас орчмоос мэдрэгддэг хүйсээ мэдрэх мэдрэмж нь дур хүслийг төрөлхийн биш гэдгийг батлах бөгөөд энэ хүний амьдралын эхний жилүүдэд бий болдог зүйл гэдгийг харуулж байгаа хэрэг. Харин сексийг амьтны инстикт мэтээр хүлээн авч үзэх бус угтаа бол секс бол сэтгэл зүйн бүтээгдэхүүн гэдгийг чухалчлан үзэх хэрэгтэй. Тодруулвал энэхүү бүтээгдэхүүн нь “Бие хүнд асар их эрч хүчийг өгдөг төдийгүй мэдрэмж, сэтгэлгээний бүтцийг өгдөг”[1]  бөгөөд үүнийг хорьж, хаан дарагдуулах нь хүний амьдралын эрч хүч, идэвхийг гацааж сэтгэл зүйн хямралд оруулдаг. Ийм хүмүүсийг сэтгэл зүйн асуудлын цаад учир шалтгаан нь бэлгийн амьдралын хэвийн бус байдлаас үүссэн байдаг ба тэд ихэвчлэн уурлаж, бухимдаж, тогтворгүй, сэтгэлийн хөөрлөөр аливаад хандах хандлагатай байдаг[2] гэж сэтгэл судлаач В.Райх үзсэн ба хүний амьдрал, хөгжлийн нэгэн чухал үзүүлэлт болох бэлгийн харилцаа, түүний сэтгэл зүйн асуудлуудын талаарх мэдээллийг хүргэж байна.


Бэлгийн гаж зан үйл гэж юу вэ?

Стресс бухимдал ихтэй, ажлын ачаалал, хорт зуршилаас үүдэн бий болох олон асуудлуудын нэг нь бэлгийн амьдралын хэвийн бус байдал юм. Үүнээс болж хосуудын хооронд үл ойлголцол үүсч улмаар салалт, хууран мэхлэлт, араар тавилт зэрэг сөрөг асуудлууд үүсдэг. Энэ бол сэтгэл зүйн нөлөөллийн хүчин зүйл бол эсрэгээрээ хэвийн бус үйлдэл, нийгмийн зүгээс баримталдаг хууль ёсны болон ёс суртахууны хэм хэмжээг зөрчсөн үйлдэлүүд нь гаж зан үйлд багтдаг.


 Бэлгийн гаж зан үйлийг парафили гэж нэрлэн албан ёсоор сэтгэцийн эмгэгийн тоонд оруулан авч үздэг.  Ингэхдээ олон талт салбарын үндэслэлээр тодорхойлдог. Үүнд:

Анагаа ухаан: Хэн нэг этгээдийг зовоож шаналгасан, насанд хүрээгүй хүүхэд болон харилцах чадваргүй хэн нэгэн болон амьтантай хурьцсан тохиолдолууд,

Нийгэм сэтгэл зүйн: Бэлгийн хамтрагчид сэтгэл зүйн дарамттай, этгээд, түгшүүр үүсгэсэн тохиолдолууд,
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн: Сэтгэцийн эмгэгийн олон улсын ангилалд заагдсан үйлдэлүүд гэх мэт хүчин зүйлүүд дээр үндэслэн тогтоодог байна. 

          Бэлгийн гаж үйлийн төрлүүдээс хүний сэтгэл зүйд сөргөөр нөлөөлж, айдас түгшүүр үүсгэж улмаар амь насанд халтай байж болох үзэгдэлүүд олон. Үүнд :

Ауто Асфиксиофили [1]: Хоолойгоо янз бүрийн зүйлсээр боохж мөн толгойгоо гялгар уутанд углан өөрийн амьсгалыг бүтээн, хүчил-төрөгчийн дутагдал үүсгэж, түүнээсээ бэлгийн таашаал авах үзэгдлийг асфиксиофили гэж нэрлэдэг.

Садизм, мазохизм /Sadomasochism/: Доромжлох, өвтгөх буюу өөрийнхөө эрхшээлд оруулах үйлдэл хийхийг хүсэх байдлаар илэрдэг бэлгийн эмгэг. Харин хүн эдгээр үйлдлүүдийг өөрөө хүлээн зөвшөөрч байвал – Мазохизм, харин өөрөө бэлгийн хавьтагч дээрээ үйлдэхийг хүсэж байвал - Садизм гэнэ. Жирийн нэг өвдөлт бус тусгайлан бэлдсэн нөхцөлд түрэмгийлэл хийгээд түрэмгийлэлээс айж буй айдас хоёроос таашаал авдаг үзэгдэл.

Педофили /Pedophilia /[2]: Насанд хүрээгүй хүүхэд тэр дундаа шилжилтийн насанд ч хүрээгүй хүүхэдтэй бэлгийн хавьталд орох дур хүслийг хэлнэ.

Гиперсекшуалити: Байнгын бэлгийн дур хүсэлд автах байдал б бөгөөд энэ нь сөрөг сөрөг үр дагаварт хүргэж болохоор байхад ч үүнийгээ хянаж чадахгүй байх явдал юм. Мөн бэлгийн үйл ажиллагаанаас бүрэн сэтгэл ханаж чаддаггүй, дур ханахгүй байх зэрэг нь түгээмэл шинж билээ.

Хэвийн, нийгэм ёс суртахууны түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөх нөхцөл байдал аажмаар хэвийн хэмжээнээс давж гаж зан үйлийн хэмжээнд хүрэхэд тодорхой хугацаа нөхцөл хэрэгтэй. Харин тухайн хүний  өссөн орчин, нийгэмшлийн сөрөг хүчин зүйл,  бэлгийн хөөрөл хийгээд, эрос, либидо гэх мэт олон хүчин зүйлийн нэгдэлээс үүсдэг. Иймд хүн бүр өөрийн сэтгэл зүйн асуудал бүхэнд ухамсартай хандаж байх нь чухал. Хүүхдүүдэд онц сурч, хэрхэн баян болох ухааныг биш амьдралын зөв дадал хэвшилтэй, амьдрах ухаантай болгохын нэг хэлбэр бол бэлгийн эрүүл мэнд, зан үйлийн боловсролыг тэдний нас насанд нь тохирсон арга зүйгээр олгох нь ирээдүйн зөв нийгэмшсэн иргэнийг бэлтгэхэд тустай.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн 



[1] Reich, Wilhelm (1982). The Bioelectrical Investigation of Sexuality and Anxiety.
[2] Вилъхелъм Райх “Сексийн хувьсгал” 
[3] Handbook of Evidence-Based Practice in Clinical Psychology, Adult DisordersBy Peter Sturmey, Michel Hersen



Биологийн өгөгдөл мэтээр эсвэл зүгээр л үйлдэл төдийхөнөөр ойлгогдож ирсэн “Бэлгийн харьцаа” түүний хүний амьдралд гүйцэтгэх үүргийн талаар өнөө хэр нь аль ч шинжлэх ухаан бүрэн дүүрэн хариулт өгөөгүйгээр барахгүй аль нэг нийгмийн шаардлага, эсвэл ёс зүй гэгч ангилалд багтаан хав дарсаар ХХI-р зууны эрх чөлөөт нийгэмтэй золгуулсан. Энд аль нэг бүлэг, нийгэм, улс төрийн дэглэмийг буруутгах нь утгагүй ч өрх гэр бүл, хувь хүний амьдралд асар чухал үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн Бэлгийн амьдралын талаар бид хэр сайн мэдэх вэ ?

 В. Райхын бүтээл "Сексийн хувьсгал"
            Эрэгтэй, эмэгтэй хүйсийн онцлогоос хамаарч өнчин тархин дахь бэлгийн даавар, түүний харилцан үйлчлэлээс бий болох  бэлгийн бойжилтын  үе шатаас эхлэн өсвөр насан дахь хүйсийн өөрчлөлт, үр тогтолт гэх мэт биологийн шинж чанартай холбогдолтойгоор судлагдсаар ирсэн нь хүмүүст “жирийн” жам ёсны сэдэв болчихсон нь үнэн. Гэвч Н.Коперник, Ч.Дарвин нартай хамт хүн төрөлхтөн соёлт хүмүүний ертөнцийг өөрийн бурангүй үзэл, дэмий онолоороо доромжилсон гэж нэг хэсэгтээ л ад үзэгдсэн алдарт сэтгэл судлаач З.Фройдын “Хүн өөрийгөө ухаалаг ухамсартай үйлээр удирддаггүй, харин ухамсаргүй үеийн сонирхол шаардлага, дур хүсэлдээ захирагддаг буюу өөрөөр хэлбэл бид өөрсдийн зан авирыг ухамсартайгаар удирдах жинхэнэ эзэд нь биш хэмээж зоригтой дуугарч бичиж байсан онол нь өнөөдөр сэтгэл судлал болон бусад салбар шинжлэх ухаанд ухамсартай болон ухамсаргүйгээр хийгдэх бүхэн харилцан шүтэлцээтэй, тэр дундаа ухамсаргүйгээр хийгдэх зүйлс нь хүний адгуусан зөн, юуны өмнө бэлгийн дур хүсэлтэй холбоотой гэсэн тодорхойлолтоор ашиглагдсаар байна.

Гурван нас орчмоос мэдрэгддэг хүйсээ мэдрэх мэдрэмж нь дур хүслийг төрөлхийн биш гэдгийг батлах бөгөөд энэ хүний амьдралын эхний жилүүдэд бий болдог зүйл гэдгийг харуулж байгаа хэрэг. Харин сексийг амьтны инстикт мэтээр хүлээн авч үзэх бус угтаа бол секс бол сэтгэл зүйн бүтээгдэхүүн гэдгийг чухалчлан үзэх хэрэгтэй. Тодруулвал энэхүү бүтээгдэхүүн нь “Бие хүнд асар их эрч хүчийг өгдөг төдийгүй мэдрэмж, сэтгэлгээний бүтцийг өгдөг”[1]  бөгөөд үүнийг хорьж, хаан дарагдуулах нь хүний амьдралын эрч хүч, идэвхийг гацааж сэтгэл зүйн хямралд оруулдаг. Ийм хүмүүсийг сэтгэл зүйн асуудлын цаад учир шалтгаан нь бэлгийн амьдралын хэвийн бус байдлаас үүссэн байдаг ба тэд ихэвчлэн уурлаж, бухимдаж, тогтворгүй, сэтгэлийн хөөрлөөр аливаад хандах хандлагатай байдаг[2] гэж сэтгэл судлаач В.Райх үзсэн ба хүний амьдрал, хөгжлийн нэгэн чухал үзүүлэлт болох бэлгийн харилцаа, түүний сэтгэл зүйн асуудлуудын талаарх мэдээллийг хүргэж байна.


Бэлгийн гаж зан үйл гэж юу вэ?

Стресс бухимдал ихтэй, ажлын ачаалал, хорт зуршилаас үүдэн бий болох олон асуудлуудын нэг нь бэлгийн амьдралын хэвийн бус байдал юм. Үүнээс болж хосуудын хооронд үл ойлголцол үүсч улмаар салалт, хууран мэхлэлт, араар тавилт зэрэг сөрөг асуудлууд үүсдэг. Энэ бол сэтгэл зүйн нөлөөллийн хүчин зүйл бол эсрэгээрээ хэвийн бус үйлдэл, нийгмийн зүгээс баримталдаг хууль ёсны болон ёс суртахууны хэм хэмжээг зөрчсөн үйлдэлүүд нь гаж зан үйлд багтдаг.


 Бэлгийн гаж зан үйлийг парафили гэж нэрлэн албан ёсоор сэтгэцийн эмгэгийн тоонд оруулан авч үздэг.  Ингэхдээ олон талт салбарын үндэслэлээр тодорхойлдог. Үүнд:

Анагаа ухаан: Хэн нэг этгээдийг зовоож шаналгасан, насанд хүрээгүй хүүхэд болон харилцах чадваргүй хэн нэгэн болон амьтантай хурьцсан тохиолдолууд,

Нийгэм сэтгэл зүйн: Бэлгийн хамтрагчид сэтгэл зүйн дарамттай, этгээд, түгшүүр үүсгэсэн тохиолдолууд,
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн: Сэтгэцийн эмгэгийн олон улсын ангилалд заагдсан үйлдэлүүд гэх мэт хүчин зүйлүүд дээр үндэслэн тогтоодог байна. 

          Бэлгийн гаж үйлийн төрлүүдээс хүний сэтгэл зүйд сөргөөр нөлөөлж, айдас түгшүүр үүсгэж улмаар амь насанд халтай байж болох үзэгдэлүүд олон. Үүнд :

Ауто Асфиксиофили [1]: Хоолойгоо янз бүрийн зүйлсээр боохж мөн толгойгоо гялгар уутанд углан өөрийн амьсгалыг бүтээн, хүчил-төрөгчийн дутагдал үүсгэж, түүнээсээ бэлгийн таашаал авах үзэгдлийг асфиксиофили гэж нэрлэдэг.

Садизм, мазохизм /Sadomasochism/: Доромжлох, өвтгөх буюу өөрийнхөө эрхшээлд оруулах үйлдэл хийхийг хүсэх байдлаар илэрдэг бэлгийн эмгэг. Харин хүн эдгээр үйлдлүүдийг өөрөө хүлээн зөвшөөрч байвал – Мазохизм, харин өөрөө бэлгийн хавьтагч дээрээ үйлдэхийг хүсэж байвал - Садизм гэнэ. Жирийн нэг өвдөлт бус тусгайлан бэлдсэн нөхцөлд түрэмгийлэл хийгээд түрэмгийлэлээс айж буй айдас хоёроос таашаал авдаг үзэгдэл.

Педофили /Pedophilia /[2]: Насанд хүрээгүй хүүхэд тэр дундаа шилжилтийн насанд ч хүрээгүй хүүхэдтэй бэлгийн хавьталд орох дур хүслийг хэлнэ.

Гиперсекшуалити: Байнгын бэлгийн дур хүсэлд автах байдал б бөгөөд энэ нь сөрөг сөрөг үр дагаварт хүргэж болохоор байхад ч үүнийгээ хянаж чадахгүй байх явдал юм. Мөн бэлгийн үйл ажиллагаанаас бүрэн сэтгэл ханаж чаддаггүй, дур ханахгүй байх зэрэг нь түгээмэл шинж билээ.

Хэвийн, нийгэм ёс суртахууны түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөх нөхцөл байдал аажмаар хэвийн хэмжээнээс давж гаж зан үйлийн хэмжээнд хүрэхэд тодорхой хугацаа нөхцөл хэрэгтэй. Харин тухайн хүний  өссөн орчин, нийгэмшлийн сөрөг хүчин зүйл,  бэлгийн хөөрөл хийгээд, эрос, либидо гэх мэт олон хүчин зүйлийн нэгдэлээс үүсдэг. Иймд хүн бүр өөрийн сэтгэл зүйн асуудал бүхэнд ухамсартай хандаж байх нь чухал. Хүүхдүүдэд онц сурч, хэрхэн баян болох ухааныг биш амьдралын зөв дадал хэвшилтэй, амьдрах ухаантай болгохын нэг хэлбэр бол бэлгийн эрүүл мэнд, зан үйлийн боловсролыг тэдний нас насанд нь тохирсон арга зүйгээр олгох нь ирээдүйн зөв нийгэмшсэн иргэнийг бэлтгэхэд тустай.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн 



[1] Reich, Wilhelm (1982). The Bioelectrical Investigation of Sexuality and Anxiety.
[2] Вилъхелъм Райх “Сексийн хувьсгал” 
[3] Handbook of Evidence-Based Practice in Clinical Psychology, Adult DisordersBy Peter Sturmey, Michel Hersen

Хаврын Синдром гэж юу вэ ?



Улс төрийн уур амьсгал ширүүсч, фейсбүүк твиттерийн популизм, улс төр, аль нэгэн бүлгийн жагсаал, цуглаан хүчээ аван нийгмийн бухимдал оволзож эхэлсэн нь хаврын синдромын шинж гэлтэй. Хавар болж, өвчин сэдрээд гэж ярьдаг. Хавар болохоор яагаад ч юм сэтгэл санаа тогтворгүй болдог. Хаашаа ч юм явмаар, их зүйлийг бүтээх асар их сэтгэлийн тэнхээ мэдрэгдэнэ. Гэсэн атлаа ямар ч  хүч тэнхээгүй, ядаргаанд орчихсон ч юм шиг. Энэ бүгд хаврын синдром нь юм болов уу ?

 Хүний сэтгэл санаа өвлийн улиралд дарагдмал байдаг. Ер нь амьтад ичдэг шиг л хүн ч гэсэн хүйтэнд их нам гүм тайван болно. Намар нь их эрч хүчтэй байсан бол өвөл буурдаг ч юм уу. Гэтэл дулаан болоход хүний сэтгэл хурцаар эсвэл хурдан, удаанаар хариу үйлдэл хийдэг гэж зарим сэтгэл судлаачид таамагладаг. Үүнийг л хүмүүс хаврын синдром, шизо өвчин сэдэрлээ гэж ярьдаг байх. Ер нь хавар илэрч байгаа сэтгэл зүйн өөрчлөлтүүдийг хаврын улиралтай шууд холбож үзэж болохгүй. Хүмүүс өвөл их тайван тогтвортой байж байгаад хавар болж бүх зүйл тавигдаад ирэхээр сэтгэлдээ баяр баясал, хямрал зэрэг олон зүйлийг мэдэрч гаргаж байгаа хариу үйлдэл гэж хэлж болно. Өөрөөр тайлбарлавал хүний био хэмнэл харилцан адилгүй. Жишээ нь, зарим оюутан, сурагчид хичээлийн шинэ жилээс л эхлэн маш идэвхтэй, бүтээлч байдаг бол зарим нь хавар, зун залхуурдаг ч юм уу эсвэл бүтэн жилийн турш орон гаран суралцдаг. Энэ нь түүний бодгаль шинж юм. Гэхдээ зөвхөн хавар л хүний сэтгэл санаа дээд, доод заагт хүрдэг гэсэн үг биш. Сэтгэцийн өвчин ямар ч шалтгаангүйгээр гэнэт сэдрэх интервал гэж байдаг шиг хүн бүрт шизойд зан нь хөдлөх онцгой үе байдаг билээ.

Хvний бие махбодь өдөр бүр, ижил цаг бүрээр автоматаар тодорхой vйлдэл гvйцэтгэж, биеийн дулаанаа өөрчилж, даавар ялгаруулдаг.  Жишээ нь хvний бие биологийн цагтаа тохируулан орой болоход даарахгvйн тулд дулаанаа багасган, өглөө болоход өдөр идэвхтэй байхын тулд дулаанаа нэмдэг. Өөрөөр хэлбэл хүний биеийн дулаан өдрийн турш солигдож байдаг. Байгалийн энэ гайхалтай зохицолдоог амьтадын төв тархины тус газар оршдог, бяцхан, нvдэнд үл ажиглагдам өнчин тархины даавар бий болгодог. Амьтадын үржлийн идэвх улиралтай холбоотой идэвхждэгийг бид бvгдээрээ мэднэ. Биологийн хэмнэлийг зохицуулдаг өнчин тархинаас ялгардаг "мелатонин" даавар үүнд нөлөөлдөг. Гэхдээ баттай мэдлэг биш хэдий ч эрдэмтдийн таамаглаж байгаагаар өдрийн гэрэл багасах тусам серотонин хэмээх аз жаргалын даавар багасдаг байна. Эл дааврын өөрчлөлтөд хүний сэтгэлзүй янз бүрээр хариу үйлдэл үзүүлж байгааг хаврын синдром гэж нэрлээд буй. Өөрөөр хэлбэл биеийн цаг нь өдөр шөнө өөр өөрөөр ажилладаг. Байнга шөнийн цагаар ажиллагсад, онгоцоор удаан аялагсад, бvр өвөл болоход өдөр богиноссоноос болоод зарим биологийн цагийн хэмнэл алдагдаж, бие сэтгэлзүйн бэрхшээлүүд учирдаг болох нь тогтоогджээ. Мелатонин тархинд ямар дохио дамжуулж ямар механизмд нөлөөлдгийг, энэ цаг нь молекул, эсийн орчинд хэрхэн ажилладгийг эрдэмтэд тодорхой мэдэж амжаагүй байна.

Монгол орны цаг уур эрс тэс  учраас өвлийн хүйтнээс зуны аагим халуун руу шилжих мөчид хүний сэтгэлзүй, биед гарч буй хариу үйлдэл хурцаар илэрдэг байж магадгүй юм. Тухайлбал, өвөл нь урт болдог Исланд, Финланд, Норвег зэрэг хойд Европын орнуудад хүмүүсийн толгой өвдөх, залхуурах зэрэг шинж тэмдгүүд  III-IV сард нийтлэг илэрдэг байна. Урт хугацаанд нойр хүргэдэг дааварт дарлагдаж байсан бидний тархи гэнэт өдрийн гэрлийг мэдэрдэг болсноор хүний биеийг идэвхтэй ажиллуулах бусад даавруудаа ялгаруулахад бие махбодь ядарч буй мэдрэмжээр хариу барьдаг ажээ. Хэдийгээр хаврын синдром” гэх асуудал нь тодорхой биш ч үүнээс сэргийлэхийн тулд өвөл, хаврын цагт гадаа гарах боломжгүй бол цонхныхоо дэргэд суух, дасгал хөдөлгөөнөөр идэвхтэй хичээллэх, хүмүүсийн дунд цагийг өнгөрүүлэх хэрэгтэй юм. 

Л.Энхтүшиг



Улс төрийн уур амьсгал ширүүсч, фейсбүүк твиттерийн популизм, улс төр, аль нэгэн бүлгийн жагсаал, цуглаан хүчээ аван нийгмийн бухимдал оволзож эхэлсэн нь хаврын синдромын шинж гэлтэй. Хавар болж, өвчин сэдрээд гэж ярьдаг. Хавар болохоор яагаад ч юм сэтгэл санаа тогтворгүй болдог. Хаашаа ч юм явмаар, их зүйлийг бүтээх асар их сэтгэлийн тэнхээ мэдрэгдэнэ. Гэсэн атлаа ямар ч  хүч тэнхээгүй, ядаргаанд орчихсон ч юм шиг. Энэ бүгд хаврын синдром нь юм болов уу ?

 Хүний сэтгэл санаа өвлийн улиралд дарагдмал байдаг. Ер нь амьтад ичдэг шиг л хүн ч гэсэн хүйтэнд их нам гүм тайван болно. Намар нь их эрч хүчтэй байсан бол өвөл буурдаг ч юм уу. Гэтэл дулаан болоход хүний сэтгэл хурцаар эсвэл хурдан, удаанаар хариу үйлдэл хийдэг гэж зарим сэтгэл судлаачид таамагладаг. Үүнийг л хүмүүс хаврын синдром, шизо өвчин сэдэрлээ гэж ярьдаг байх. Ер нь хавар илэрч байгаа сэтгэл зүйн өөрчлөлтүүдийг хаврын улиралтай шууд холбож үзэж болохгүй. Хүмүүс өвөл их тайван тогтвортой байж байгаад хавар болж бүх зүйл тавигдаад ирэхээр сэтгэлдээ баяр баясал, хямрал зэрэг олон зүйлийг мэдэрч гаргаж байгаа хариу үйлдэл гэж хэлж болно. Өөрөөр тайлбарлавал хүний био хэмнэл харилцан адилгүй. Жишээ нь, зарим оюутан, сурагчид хичээлийн шинэ жилээс л эхлэн маш идэвхтэй, бүтээлч байдаг бол зарим нь хавар, зун залхуурдаг ч юм уу эсвэл бүтэн жилийн турш орон гаран суралцдаг. Энэ нь түүний бодгаль шинж юм. Гэхдээ зөвхөн хавар л хүний сэтгэл санаа дээд, доод заагт хүрдэг гэсэн үг биш. Сэтгэцийн өвчин ямар ч шалтгаангүйгээр гэнэт сэдрэх интервал гэж байдаг шиг хүн бүрт шизойд зан нь хөдлөх онцгой үе байдаг билээ.

Хvний бие махбодь өдөр бүр, ижил цаг бүрээр автоматаар тодорхой vйлдэл гvйцэтгэж, биеийн дулаанаа өөрчилж, даавар ялгаруулдаг.  Жишээ нь хvний бие биологийн цагтаа тохируулан орой болоход даарахгvйн тулд дулаанаа багасган, өглөө болоход өдөр идэвхтэй байхын тулд дулаанаа нэмдэг. Өөрөөр хэлбэл хүний биеийн дулаан өдрийн турш солигдож байдаг. Байгалийн энэ гайхалтай зохицолдоог амьтадын төв тархины тус газар оршдог, бяцхан, нvдэнд үл ажиглагдам өнчин тархины даавар бий болгодог. Амьтадын үржлийн идэвх улиралтай холбоотой идэвхждэгийг бид бvгдээрээ мэднэ. Биологийн хэмнэлийг зохицуулдаг өнчин тархинаас ялгардаг "мелатонин" даавар үүнд нөлөөлдөг. Гэхдээ баттай мэдлэг биш хэдий ч эрдэмтдийн таамаглаж байгаагаар өдрийн гэрэл багасах тусам серотонин хэмээх аз жаргалын даавар багасдаг байна. Эл дааврын өөрчлөлтөд хүний сэтгэлзүй янз бүрээр хариу үйлдэл үзүүлж байгааг хаврын синдром гэж нэрлээд буй. Өөрөөр хэлбэл биеийн цаг нь өдөр шөнө өөр өөрөөр ажилладаг. Байнга шөнийн цагаар ажиллагсад, онгоцоор удаан аялагсад, бvр өвөл болоход өдөр богиноссоноос болоод зарим биологийн цагийн хэмнэл алдагдаж, бие сэтгэлзүйн бэрхшээлүүд учирдаг болох нь тогтоогджээ. Мелатонин тархинд ямар дохио дамжуулж ямар механизмд нөлөөлдгийг, энэ цаг нь молекул, эсийн орчинд хэрхэн ажилладгийг эрдэмтэд тодорхой мэдэж амжаагүй байна.

Монгол орны цаг уур эрс тэс  учраас өвлийн хүйтнээс зуны аагим халуун руу шилжих мөчид хүний сэтгэлзүй, биед гарч буй хариу үйлдэл хурцаар илэрдэг байж магадгүй юм. Тухайлбал, өвөл нь урт болдог Исланд, Финланд, Норвег зэрэг хойд Европын орнуудад хүмүүсийн толгой өвдөх, залхуурах зэрэг шинж тэмдгүүд  III-IV сард нийтлэг илэрдэг байна. Урт хугацаанд нойр хүргэдэг дааварт дарлагдаж байсан бидний тархи гэнэт өдрийн гэрлийг мэдэрдэг болсноор хүний биеийг идэвхтэй ажиллуулах бусад даавруудаа ялгаруулахад бие махбодь ядарч буй мэдрэмжээр хариу барьдаг ажээ. Хэдийгээр хаврын синдром” гэх асуудал нь тодорхой биш ч үүнээс сэргийлэхийн тулд өвөл, хаврын цагт гадаа гарах боломжгүй бол цонхныхоо дэргэд суух, дасгал хөдөлгөөнөөр идэвхтэй хичээллэх, хүмүүсийн дунд цагийг өнгөрүүлэх хэрэгтэй юм. 

Л.Энхтүшиг