21-р зууны сэтгэцийн өвчлөл: PC донтолт



Та хүүхэд ахуй цагтаа ямар тоглоомоор тоглож өссөн бэ ? гэсэн асуултанд хэрхэн хариулж буйгаар нь тухайн хүний амьдарч байсан нийгэм, гэр бүл бүр тэр ч атугай сонирхол хүсэл мөрөөдлийг нь танихад томоохон тус болно гэхэд та итгэх үү?
         
            Өнөөгийн Монголын нийгмийн дунд эргэм насны буюу социалист нийгэмд хүмүүжсэн болон ардчиллын эхэн үед нас биенд хүрч өрх тусгаарласан эцэг эхчүүдийн толгойны өвчин бол “Компютер тоглоом  ба хүүхэд” түүнийг тойрсон асуудлууд гээд хэлчихвэл нэг их буруудахгүй байх. Тэдний бага  насанд байсан айл гэр болж тоглох, баавгайн чих, нуугдах зэрэг багийн ажиллагаа, хичээл зүтгэл шаардсан амьд харилцаанд түшиглэсэн тоглоомыг бус компютер, телевизорийн дэлгэцэн доторх кибер ертөнц дэх өрсөлдөөн, сорилт дахь баатруудыг илүүд үзэх болсон хүүхдүүдээ ойлгохгүй байх нь зүйн хэрэг.


1972 онд дэлхийн анхны гэрийн видео тоглоом болох “Maqnauox Odysse” бүтээгдэж 330,000 ширхэг худалдаалагдаж байсан бол түүнээс хойш сега, мега /1994 – 1998/; Sony-ийн Play station /1997 – 2000/; Nintendo-ийн Жеймс Бонд /1999 - 2001/ зэрэг тоглоомууд бүтээгдэж өсвөр насны хөвгүүд төдийгүй залуусын хамгийн ихээр сонирхдог зүйл болж чадсан.

Өнөөдөр УБ хот төдийгүй бусад аймаг хотуудын сургууль болгоны хажууханд  интернет кафе, ПС тоглоомын газрууд байдаг гэхэд хилсдэхгүй. Хүүхдүүд багаасаа л ээж аав, эмээ өвөөгийн өгсөн тоглоом болох машин, ан амьтан зэрэгтэй ярьж, өөрөө дуу оруулж, хөдөлгөөн үйл явдал үүсгэн тоглож өсдөг. Харин хожим юмны учрыг ойлгохтой зэрэгцэн компютер тоглоомон доторх амьд биетийн хөдөлгөөн, үйл явц, адал явдал нь илүү бодит өрнөлтэй байгаа нь сонирхоыг нь  илүүтэй татаж хамгийн чухал нь “өөрөө тэднийг удирдана” гэдэг бол тэдний хувьд хамгийн чухал мэдрэмж. Тэрхүү тоглоомыг тоглоход тэдний сэтгэр хөдлөл, сэтгэл ханамж, хүсэл нь илрэх бөгөөд дан ганц тоглох бус өсвөр насны хүүхдүүдийн хамгийн эрхэм хэрэгцээ болох “Ямар нэгэн бүлэгт харьяалагдах”хэрэгцээ нь хангагдах нь бүр ч таатай байх нь ойлгомжтой. Харин эцэг эхчүүдийн тухайд тоглодог л бол “донтсон” гэж ойлгох нь үл ойлголцолын эхлэл юм.

Таны хүүхэд үнэхээр донтоод тоглоод байна уу ? эсвэл сонирхоод тоглоод байна уу ? гэдэг бол хамгийн чухал. Яагаад гэвэл сонирхол болон донтолт хоорондоо эрс тэс ялгаатай. Өөрийн сонирхолоо мэргэжлийн түвшинд буюу кибер спортын тамирчин болгон өргөжүүлж байгаа нь бага ч бай, их ч бай аливаа нийгмийн бүлэгт өрсөлдөөн байх нь оролцогчийг жирийн нэг сонирхогчоос мэргэжилтэн болгодог бичигдээгүй хуулийн илрэл. Харин зүгээр л өрх гэр дэхь гишүүний үүрэг, нийгэм дэх оролцооноос зайлсхийж утга учиргүй, дэмий байдлыг эрхэмлэн тоглох нь юунд хүргэх вэ?



Донтож тоглож байгаа хүн худлаа ярьж эхэлдэг бөгөөд хүүхдүүдийн хувьд бүр ч их, мөн дээр нь нойрны дэглэм, хоолны дуршил өөрчлөгдөж, тоглоомоо тоглох мөнгөө олохын тулд хулгай хийж тоглох хүслээ хангадаг. Мөн бие физиологид өөрчлөлт гарч эхэлдэг бөгөөд нүдний хараа муудахаас эхлээд биеийн булчин суларч, тулгуур эрхтэний өөрчлөлт гардаг. Хамгийн гол нь мэдрэлийн ядаргааны улмаас ууртай, цочмог болж түгшимтгий, дотогшоогоо болохын сацуу хий зүйл сонсох, харж эхэлдэг байна. Манай улсын хувьд СЭМҮТ-д ант 1996 онд компютер тоглоомын донтолт оноштойгоор эмчлүүлж эхэлж байсан бол өдгөө жилдээ 40 хол давсан хүүхэд эмчлүүлдэг гэх тоо баримт бий. Гэхдээ энэ бол нэг ёсондоо эцэг эх, асран хамгаалагчийн хяналт сайтай хүүхдүүд гэсэн үг. Харин донтолтыг үүсгэгч гадаад хүчин зүйл болох гэр бүлийн эерэг уур амьсгал, бүрэн бүтэн байдал зэрэг нь хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамжинд чухал нөлөө үзүүлдэг. Хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамж сул, өөрийн илэрхийлэл, үнэлэмж зэрэг нь бүрэн хангагдаж чадахгүй нөхцөлд хүүхэд өнөөх компютер тоглоомоор өөрийн хэрэгцээгээ хангаж байдаг. Нөгөөтэйгүүр техник технологи өндөр хөгжсөн өнөө үед хүүхдэд үүсэх хэрэгцээний дутмагшлыг зөв цагийн хуваарь, системээр тоглуулах нь хамгийн зөв арга. Шууд хорьж, болиулах нь эргээд тухайн хүүхдийн эцэг эхдээ итгэх итгэл, харилцан ойлголцолд сөрөг нөлөөг авчрах бөгөөд тухайн тоглоомоос илүү амьд харилцаа, ээнэгшилтын хүүхэддээ бий болгох нь нэн чухал юм.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн 



Та хүүхэд ахуй цагтаа ямар тоглоомоор тоглож өссөн бэ ? гэсэн асуултанд хэрхэн хариулж буйгаар нь тухайн хүний амьдарч байсан нийгэм, гэр бүл бүр тэр ч атугай сонирхол хүсэл мөрөөдлийг нь танихад томоохон тус болно гэхэд та итгэх үү?
         
            Өнөөгийн Монголын нийгмийн дунд эргэм насны буюу социалист нийгэмд хүмүүжсэн болон ардчиллын эхэн үед нас биенд хүрч өрх тусгаарласан эцэг эхчүүдийн толгойны өвчин бол “Компютер тоглоом  ба хүүхэд” түүнийг тойрсон асуудлууд гээд хэлчихвэл нэг их буруудахгүй байх. Тэдний бага  насанд байсан айл гэр болж тоглох, баавгайн чих, нуугдах зэрэг багийн ажиллагаа, хичээл зүтгэл шаардсан амьд харилцаанд түшиглэсэн тоглоомыг бус компютер, телевизорийн дэлгэцэн доторх кибер ертөнц дэх өрсөлдөөн, сорилт дахь баатруудыг илүүд үзэх болсон хүүхдүүдээ ойлгохгүй байх нь зүйн хэрэг.


1972 онд дэлхийн анхны гэрийн видео тоглоом болох “Maqnauox Odysse” бүтээгдэж 330,000 ширхэг худалдаалагдаж байсан бол түүнээс хойш сега, мега /1994 – 1998/; Sony-ийн Play station /1997 – 2000/; Nintendo-ийн Жеймс Бонд /1999 - 2001/ зэрэг тоглоомууд бүтээгдэж өсвөр насны хөвгүүд төдийгүй залуусын хамгийн ихээр сонирхдог зүйл болж чадсан.

Өнөөдөр УБ хот төдийгүй бусад аймаг хотуудын сургууль болгоны хажууханд  интернет кафе, ПС тоглоомын газрууд байдаг гэхэд хилсдэхгүй. Хүүхдүүд багаасаа л ээж аав, эмээ өвөөгийн өгсөн тоглоом болох машин, ан амьтан зэрэгтэй ярьж, өөрөө дуу оруулж, хөдөлгөөн үйл явдал үүсгэн тоглож өсдөг. Харин хожим юмны учрыг ойлгохтой зэрэгцэн компютер тоглоомон доторх амьд биетийн хөдөлгөөн, үйл явц, адал явдал нь илүү бодит өрнөлтэй байгаа нь сонирхоыг нь  илүүтэй татаж хамгийн чухал нь “өөрөө тэднийг удирдана” гэдэг бол тэдний хувьд хамгийн чухал мэдрэмж. Тэрхүү тоглоомыг тоглоход тэдний сэтгэр хөдлөл, сэтгэл ханамж, хүсэл нь илрэх бөгөөд дан ганц тоглох бус өсвөр насны хүүхдүүдийн хамгийн эрхэм хэрэгцээ болох “Ямар нэгэн бүлэгт харьяалагдах”хэрэгцээ нь хангагдах нь бүр ч таатай байх нь ойлгомжтой. Харин эцэг эхчүүдийн тухайд тоглодог л бол “донтсон” гэж ойлгох нь үл ойлголцолын эхлэл юм.

Таны хүүхэд үнэхээр донтоод тоглоод байна уу ? эсвэл сонирхоод тоглоод байна уу ? гэдэг бол хамгийн чухал. Яагаад гэвэл сонирхол болон донтолт хоорондоо эрс тэс ялгаатай. Өөрийн сонирхолоо мэргэжлийн түвшинд буюу кибер спортын тамирчин болгон өргөжүүлж байгаа нь бага ч бай, их ч бай аливаа нийгмийн бүлэгт өрсөлдөөн байх нь оролцогчийг жирийн нэг сонирхогчоос мэргэжилтэн болгодог бичигдээгүй хуулийн илрэл. Харин зүгээр л өрх гэр дэхь гишүүний үүрэг, нийгэм дэх оролцооноос зайлсхийж утга учиргүй, дэмий байдлыг эрхэмлэн тоглох нь юунд хүргэх вэ?



Донтож тоглож байгаа хүн худлаа ярьж эхэлдэг бөгөөд хүүхдүүдийн хувьд бүр ч их, мөн дээр нь нойрны дэглэм, хоолны дуршил өөрчлөгдөж, тоглоомоо тоглох мөнгөө олохын тулд хулгай хийж тоглох хүслээ хангадаг. Мөн бие физиологид өөрчлөлт гарч эхэлдэг бөгөөд нүдний хараа муудахаас эхлээд биеийн булчин суларч, тулгуур эрхтэний өөрчлөлт гардаг. Хамгийн гол нь мэдрэлийн ядаргааны улмаас ууртай, цочмог болж түгшимтгий, дотогшоогоо болохын сацуу хий зүйл сонсох, харж эхэлдэг байна. Манай улсын хувьд СЭМҮТ-д ант 1996 онд компютер тоглоомын донтолт оноштойгоор эмчлүүлж эхэлж байсан бол өдгөө жилдээ 40 хол давсан хүүхэд эмчлүүлдэг гэх тоо баримт бий. Гэхдээ энэ бол нэг ёсондоо эцэг эх, асран хамгаалагчийн хяналт сайтай хүүхдүүд гэсэн үг. Харин донтолтыг үүсгэгч гадаад хүчин зүйл болох гэр бүлийн эерэг уур амьсгал, бүрэн бүтэн байдал зэрэг нь хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамжинд чухал нөлөө үзүүлдэг. Хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамж сул, өөрийн илэрхийлэл, үнэлэмж зэрэг нь бүрэн хангагдаж чадахгүй нөхцөлд хүүхэд өнөөх компютер тоглоомоор өөрийн хэрэгцээгээ хангаж байдаг. Нөгөөтэйгүүр техник технологи өндөр хөгжсөн өнөө үед хүүхдэд үүсэх хэрэгцээний дутмагшлыг зөв цагийн хуваарь, системээр тоглуулах нь хамгийн зөв арга. Шууд хорьж, болиулах нь эргээд тухайн хүүхдийн эцэг эхдээ итгэх итгэл, харилцан ойлголцолд сөрөг нөлөөг авчрах бөгөөд тухайн тоглоомоос илүү амьд харилцаа, ээнэгшилтын хүүхэддээ бий болгох нь нэн чухал юм.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн 

Тархины GPS унтардаггүй


Нэгэн шинэ судалгаанд [Nature Neuroscience online сэтгүүлийн III сарын 2-ны дугаарт] дурьдсанаар GPS буюу чиг зүгийг баримжаалагч тархины эсүүд унтаж байхад ч, өдрийн цагаар ч цахилгаан цэнэгээр идэвхжсэн хэвээр байдаг гэжээ. Энэ нь шөнө унтахдаа ч харааны ба тэнцвэрийн эсүүд ажиллаж байдаг гэсэн үг юм.

Ер нь хүний эсүүд амардаг болохоос тархи хэзээ ч амардаггүйг бид сайн мэднэ. Унтах үед тархи ажиллаж л байдаг. Харин дээрх судалгаанд өгөгдсөн нөхцөлд хүний тархины чиг заагч чадвар хэрхэн ажилладаг, аль зүг рүү чиглэх боломжтойг тодорхой өгүүлжээ. Гэхдээ сэрүүн үед хүний тархины "GPS" яаж ажилладаг нь чухал биш. Жишээ нь, хүнийг унтаа чигээр нь ой модонд авчирлаа гэж бодьё. Дараа нь хаана ирсэнээ мэдэхгүй ч түүнийг зөөж байх явцад "тархины луужин нь" ажилласаар байдаг тул сэрсэн даруй анх байсан газарлуугаа харах нь бусад газарлуу харахаас 10 дахин илүү байдаг гэжээ. Гэхдээ тэд туршилтаа хулгана дээр явуулсан юм. 

Нэгэн шинэ судалгаанд [Nature Neuroscience online сэтгүүлийн III сарын 2-ны дугаарт] дурьдсанаар GPS буюу чиг зүгийг баримжаалагч тархины эсүүд унтаж байхад ч, өдрийн цагаар ч цахилгаан цэнэгээр идэвхжсэн хэвээр байдаг гэжээ. Энэ нь шөнө унтахдаа ч харааны ба тэнцвэрийн эсүүд ажиллаж байдаг гэсэн үг юм.

Ер нь хүний эсүүд амардаг болохоос тархи хэзээ ч амардаггүйг бид сайн мэднэ. Унтах үед тархи ажиллаж л байдаг. Харин дээрх судалгаанд өгөгдсөн нөхцөлд хүний тархины чиг заагч чадвар хэрхэн ажилладаг, аль зүг рүү чиглэх боломжтойг тодорхой өгүүлжээ. Гэхдээ сэрүүн үед хүний тархины "GPS" яаж ажилладаг нь чухал биш. Жишээ нь, хүнийг унтаа чигээр нь ой модонд авчирлаа гэж бодьё. Дараа нь хаана ирсэнээ мэдэхгүй ч түүнийг зөөж байх явцад "тархины луужин нь" ажилласаар байдаг тул сэрсэн даруй анх байсан газарлуугаа харах нь бусад газарлуу харахаас 10 дахин илүү байдаг гэжээ. Гэхдээ тэд туршилтаа хулгана дээр явуулсан юм. 

Таны амьдралыг өөрчлөх "Сэтгэл Судлалын"-ын 10 үнэн



Позитив сэтгэл судлал нь  энгийн амьдралыг илүү баялаг болгохыг зорьдог, амьдралын эерэг талуудад илүү анхаарал хандуулдаг түүнчлэн бидний ямар үйлдэл, эрмэлзэл, сэдлүүд илүү сайхан амьдрал руу хөтөлдөг вэ гэдгийг шинжлэх ухааны судалгааны аргуудыг ашиглан судалдаг сэтгэл судлалын салбар юм. 

Дараах 10 судалгааны үр дүн таны аз жаргалыг харах өнцгийг өөрчилнө хэмээн найдаж байна:

Нууц №1 Эд  хөрөнгөөс  Эрүүл мэнд рүү  | Харвард Бизнесийн Сургууль, 2009.  Эндээс аз жаргал ба орлогын түвшин  хоорондоо хамааралтай нь харагдана.  Хүмүүс суурь хэрэгцээгээ хангахад асуудалтай байгаа үедээ (өөрөөр хэлбэл бага орлоготой байгаа үедээ) эд хөрөнгийн аз жаргалд нөлөөлөх нөлөө 100% гэж хэт өндөр үнэлэх хандлагатай байдаг. Гэвч ихэнх баян хүмүүс үүнийг няцаадаг шүү дээ.

Нууц №2 Худалдан авалт нь илүү аз жаргалруу хөтөлдөг |  Сан Франциско Мужийн Их Сургууль, 2009. Эд хөрөнгө худалдаж авах тухай биш, зүгээр л киноны тасалбар худалдан авах, оройн хоол гадуур идэх зэрэг нь материаллаг эд хөрөнгө худалдаж авахаас  илүү аз жаргалтай санагддагийг харуулжээ. Ингэснээр илүү өндөр түвшний хэрэгцээ буюу хүмүүстэй холбогдох, амьд байгаагаа мэдрэх зэрэг хэрэгцээг хангадаг байна. 

Нууц №3 Талархлын шинжлэх ухаан | Пенсилванийн Их Сургууль, 2005. Аз жаргалтай амьдрахад нөлөөлөх хамгийн чухал хүчин зүйлсүүдийн нэг нь бусдад хэр их талархал илэрхийлж байгаагаар хэмжигдэнэ гэнэ. Баярлалаа  гэдэг ганцхан үгийг өдөрт гуравхан удаа чин сэтгэлээсээ хэлэхэд  хүний  төлөв байдалд маш илэрхий эерэг өөрчлөлт гарч байсныг харуулжээ.

Нууц №4 Итгэл, Ёс зүй болон Окситоцин | Клармонтийн  Их Сургууль, 2011. Судалгааны үр дүнгээр сэтгэл судлаачид окситоцины (хайр дурлалын үед  ялгардаг гормон) хэмжээ ихсэхэд  хүний итгэл найдвар, эмпати, ёс суртахууны хэм хэмжээ нь нэмэгддэг гэжээ. Тэврэлт, найрсаг мэндчилгээ, инээмсэглэл, халуун дулаан орчин бүрдүүлэх зэрэг энгийн харилцааны хэлбэрүүдээр окситоцины хэмжээгээ нэмэгдүүлж аз жаргалтай болох боломжтой юм.

Нууц №5 Илүү сайхан өдрийн төлөө  инээмсэглэ Мичиган Мужийн Их Сургууль, 2011. Сайн сайхан зүйл бодож инээх нь таны төлөв байдлыг шууд л сайжруулна. Яг одоо аз жаргалтай мөчүүдээ дурсан инээмсэглээрэй. 

Нууц №6 Аз жаргалын тархалт | Калифорнийн Их Сургууль, 2008. Энэхүү судалгааны үр дүнгээр, аз жаргалтай хүмүүсээр хүрээлүүлдэг хүмүүс ирээдүйд илүү их аз жаргалтай болох хандлагатай байдаг.  Тиймээс таны эргэн тойронд  байдаг хүмүүс аз жаргалтай байх эсэхэд тань тун их нөлөөлдөг байх нь.

Нууц №7 Сайхан сэтгэл үнэлэгддэг Британи Колумбын Их Сургууль, 2012. Энэхүү судалгааг дунд  сургуулийн сурагчдын дунд явуулжээ. Ингээд, бусдад илүү эелдэг ханддаг сурагчид хамт олон дундаа нилээд өндрөөр үнэлэгддэг гэсэн үр дүн гарчээ. Өөрөөр хэлбэл, бусдад найрсаг  хандах нь эргээд тэдгээр хүмүүсээс өндөр үнэлгээ авдаг байна.   

Нууц №8 Ажлын өдрүүдээр дасгал хийдэг хүмүүс илүү аз жаргалтай байдаг | Бристолын Их Сургууль, 2008. Дасгал хийсний дараа хүний төлөв байдал огцом сайжирдаг. Түүнчлэн, ажлын өдрүүдээр дасгал хийдэг хүмүүс  илүү үр дүнтэй ажилладаг бөгөөд стрессээ удирдах чадвартай байдаг байна.  
  
Нууц №9 Сайн дурын ажил хийх нь нийгмийн эрүүл мэндийн оролцоо юу? | Экситерийн Их Сургууль, Анагаахын Сургууль. 2013. Үр дүнгээр, сайн дурын ажил хийх сэтгэцийн эрүүл мэндэд тустай, тэр ч бүү хэл сэтгэцийн эмгэгээс эдгэрэхэд тусладаг байна. Бусдад цаг заваа зарцуулсны хариуд зөвхөн хүний ерөнхий төлөв байдал сайжрах, амьдралаас авах таашаал нэмэгдэхээс гадна депрессийн түвшинг бууруулдаг мөн эрт нас барах эрсдлийг багасгахад нөлөөлдөг гэж үзжээ. 

Нууц №10 Бусдад мөнгө зарцуулах нь аз жаргалыг нэмэгдүүлдэг Калифорнийн Их Сургууль, 2008. Энэхүү судалгаагаар хүмүүс мөнгөө хэрхэн зарцуулж байгаа нь хэр их мөнгө олдогтой адил чухал гэдэг санааг дэвшүүлж. Ялангуяа, өөрийн орлогоос ч илүү их хэмжээний мөнгийг бусдад зарцуулах нь маш их аз жаргалыг авчирдаг байна. Тиймээс алив, өгөөмөр байцгаая, бусдад туслацгаая. Та дараа нь талархах болно.   


Сэтгэл судлаач Б. Алтанцэцэг



Позитив сэтгэл судлал нь  энгийн амьдралыг илүү баялаг болгохыг зорьдог, амьдралын эерэг талуудад илүү анхаарал хандуулдаг түүнчлэн бидний ямар үйлдэл, эрмэлзэл, сэдлүүд илүү сайхан амьдрал руу хөтөлдөг вэ гэдгийг шинжлэх ухааны судалгааны аргуудыг ашиглан судалдаг сэтгэл судлалын салбар юм. 

Дараах 10 судалгааны үр дүн таны аз жаргалыг харах өнцгийг өөрчилнө хэмээн найдаж байна:

Нууц №1 Эд  хөрөнгөөс  Эрүүл мэнд рүү  | Харвард Бизнесийн Сургууль, 2009.  Эндээс аз жаргал ба орлогын түвшин  хоорондоо хамааралтай нь харагдана.  Хүмүүс суурь хэрэгцээгээ хангахад асуудалтай байгаа үедээ (өөрөөр хэлбэл бага орлоготой байгаа үедээ) эд хөрөнгийн аз жаргалд нөлөөлөх нөлөө 100% гэж хэт өндөр үнэлэх хандлагатай байдаг. Гэвч ихэнх баян хүмүүс үүнийг няцаадаг шүү дээ.

Нууц №2 Худалдан авалт нь илүү аз жаргалруу хөтөлдөг |  Сан Франциско Мужийн Их Сургууль, 2009. Эд хөрөнгө худалдаж авах тухай биш, зүгээр л киноны тасалбар худалдан авах, оройн хоол гадуур идэх зэрэг нь материаллаг эд хөрөнгө худалдаж авахаас  илүү аз жаргалтай санагддагийг харуулжээ. Ингэснээр илүү өндөр түвшний хэрэгцээ буюу хүмүүстэй холбогдох, амьд байгаагаа мэдрэх зэрэг хэрэгцээг хангадаг байна. 

Нууц №3 Талархлын шинжлэх ухаан | Пенсилванийн Их Сургууль, 2005. Аз жаргалтай амьдрахад нөлөөлөх хамгийн чухал хүчин зүйлсүүдийн нэг нь бусдад хэр их талархал илэрхийлж байгаагаар хэмжигдэнэ гэнэ. Баярлалаа  гэдэг ганцхан үгийг өдөрт гуравхан удаа чин сэтгэлээсээ хэлэхэд  хүний  төлөв байдалд маш илэрхий эерэг өөрчлөлт гарч байсныг харуулжээ.

Нууц №4 Итгэл, Ёс зүй болон Окситоцин | Клармонтийн  Их Сургууль, 2011. Судалгааны үр дүнгээр сэтгэл судлаачид окситоцины (хайр дурлалын үед  ялгардаг гормон) хэмжээ ихсэхэд  хүний итгэл найдвар, эмпати, ёс суртахууны хэм хэмжээ нь нэмэгддэг гэжээ. Тэврэлт, найрсаг мэндчилгээ, инээмсэглэл, халуун дулаан орчин бүрдүүлэх зэрэг энгийн харилцааны хэлбэрүүдээр окситоцины хэмжээгээ нэмэгдүүлж аз жаргалтай болох боломжтой юм.

Нууц №5 Илүү сайхан өдрийн төлөө  инээмсэглэ Мичиган Мужийн Их Сургууль, 2011. Сайн сайхан зүйл бодож инээх нь таны төлөв байдлыг шууд л сайжруулна. Яг одоо аз жаргалтай мөчүүдээ дурсан инээмсэглээрэй. 

Нууц №6 Аз жаргалын тархалт | Калифорнийн Их Сургууль, 2008. Энэхүү судалгааны үр дүнгээр, аз жаргалтай хүмүүсээр хүрээлүүлдэг хүмүүс ирээдүйд илүү их аз жаргалтай болох хандлагатай байдаг.  Тиймээс таны эргэн тойронд  байдаг хүмүүс аз жаргалтай байх эсэхэд тань тун их нөлөөлдөг байх нь.

Нууц №7 Сайхан сэтгэл үнэлэгддэг Британи Колумбын Их Сургууль, 2012. Энэхүү судалгааг дунд  сургуулийн сурагчдын дунд явуулжээ. Ингээд, бусдад илүү эелдэг ханддаг сурагчид хамт олон дундаа нилээд өндрөөр үнэлэгддэг гэсэн үр дүн гарчээ. Өөрөөр хэлбэл, бусдад найрсаг  хандах нь эргээд тэдгээр хүмүүсээс өндөр үнэлгээ авдаг байна.   

Нууц №8 Ажлын өдрүүдээр дасгал хийдэг хүмүүс илүү аз жаргалтай байдаг | Бристолын Их Сургууль, 2008. Дасгал хийсний дараа хүний төлөв байдал огцом сайжирдаг. Түүнчлэн, ажлын өдрүүдээр дасгал хийдэг хүмүүс  илүү үр дүнтэй ажилладаг бөгөөд стрессээ удирдах чадвартай байдаг байна.  
  
Нууц №9 Сайн дурын ажил хийх нь нийгмийн эрүүл мэндийн оролцоо юу? | Экситерийн Их Сургууль, Анагаахын Сургууль. 2013. Үр дүнгээр, сайн дурын ажил хийх сэтгэцийн эрүүл мэндэд тустай, тэр ч бүү хэл сэтгэцийн эмгэгээс эдгэрэхэд тусладаг байна. Бусдад цаг заваа зарцуулсны хариуд зөвхөн хүний ерөнхий төлөв байдал сайжрах, амьдралаас авах таашаал нэмэгдэхээс гадна депрессийн түвшинг бууруулдаг мөн эрт нас барах эрсдлийг багасгахад нөлөөлдөг гэж үзжээ. 

Нууц №10 Бусдад мөнгө зарцуулах нь аз жаргалыг нэмэгдүүлдэг Калифорнийн Их Сургууль, 2008. Энэхүү судалгаагаар хүмүүс мөнгөө хэрхэн зарцуулж байгаа нь хэр их мөнгө олдогтой адил чухал гэдэг санааг дэвшүүлж. Ялангуяа, өөрийн орлогоос ч илүү их хэмжээний мөнгийг бусдад зарцуулах нь маш их аз жаргалыг авчирдаг байна. Тиймээс алив, өгөөмөр байцгаая, бусдад туслацгаая. Та дараа нь талархах болно.   


Сэтгэл судлаач Б. Алтанцэцэг

Цаг урагшлуулж хойшлуулах сэтгэлзүйд ямар нөлөөтэй вэ?



Зарим хүмүүс өглөөгүүр идэвхитэй, бүтээмж өндөртэй ажиллаж чаддаг байхад нөгөө хэсэг нь оройн цагаар илүү эрч хүчтэй байдаг. Тэгэхээр хүн бүр харилцан адилгүй цагуудад идэвхтэй ажиллаж амьдардаг ч таны бугуйн дахь болон ханан дахь цаг бус биологийн цаг таныг удирддаг. Иймд биологийн цагын талаарх сонирхолтой мэдээллүүдийг хүргэж байна.

№1 Өсвөр насныхны бие физиологи өглөө сэрэх мөчид  эсэргүүцэл үзүүлдэг

Ихэнхи хүмүүсийг “Болжмор” ба “Шар шувуу” гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хувааж болно. Болжмор гэдэг нь өглөө эрт босдог, хоногийн мөчлөг нь богино хүмүүсийг хэлдэг бол дотоод цаг нь арай удаан, хоцорч ердийн шар шувуу шиг авирладаг. Нэг ёсондоо орой унтаж аажуухан босдог хүмүүс гэсэн үг. Оройн цагаар бүтээмж нь нэмэгддэг хүмүүсийг энэ ангилалд багтааж болох юм. Бидний сэрэх цагт яагаад нас нөлөөлдөг вэ? Үүний хариултыг одоогоор олж чадаагүй байгаа ч бид бүхний өглөө хэр эрт босох нь хувь хүний хоногийн мөчлөг болон наснаас хамаардагын учрыг тайлсан байна. Амьдарлынхаа эхний жилүүдэд хүн бүр “Болжмор” байдаг. 10 наснаас эхлэн аажмаар орой унтдаг зан үйл хэвшиж эхлэх бөгөөд энэ маягаар 20 нас хүртэл үргэлжилнэ. Дараа  нь дахиад л эрт босч эхлэх ба энэ үйл явц 40 нас хүртэл үргэлжилэх ба 55 наснаас эхлэн яг л хүүхэд байхдаа эрт унтдаг байсан шигээ эрт унтаж эхэлдэг байна.

Дэлхийн бүх хүний хувьд унтаж сэрэх нь ерөнхий нэг зүй тогтол боловч 13 – 21 насанд аль ч насны үечлэлээс арай илүү унтдаг. Энэ нь оюутан сурагчдын хувьд томоохон асуудал болдог байна. Олон хүн тэднийг залхуурч байна гэж үздэг ч физиологын хэрэгцээ болон биологийн хандлага нь орой унтаж, орой сэрэх хандлагатай байдаг. Цаашлаад энэ асуудал нь өсвөр насны хүүхдийн зан ааш, хичээл сурлагад тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг байна. Оксфордын их сургуулийн профессор Рассел Фостерийн боловсруулсан сорилоор өсвөр насныханы хичээл сурлагын амжилт болон, анхаарлын төвлөрөлт нь харьцангуй тааруу байж түрэмгий байдал нь өглөөгүүр тааруу байсан бол их үдээс /12 цагаас эхлэн / сайжирч байсан байна. Энэхүү судалгаа нь  өөр өөр улс оронд хийгдсэн ба үр дүн нь адилхан байсан ба дүгнэлт нь хүүхдүүдийн насны онцлогыг тооцож хичээлийнхуваарь гаргах нь боловсролын чанарыг дээшлүүлэх боломжтой аж. Мөн цагийг урагшлуулах нь хүний унтах чадварыг бууруулж, нойргүүдлийг нэмэгдүүлдэг. Ялангуяа хавар цагт цаг урагшлуулах нь зүрхнийн шигдээсийн нэмэгдүүлдэг.

№2 Биологийн цаг нь дан ганц физиологийн үйл явц бус тархины ажиллагаа, анхаарал, бодол санаанд ч хүчтэй нөлөөлдөг.

Хэрвээ та маш чухал, төвлөрөх шаардлагатай ажил хийх гэж байгаа бол үдээс өмнө 10-12 цагын хооронд хийвэл илүү үр дүнтэй. Энэ үед бидний тархи хамгийн сайн ажилладаг. Яагаад гэвэл анхаарал төвлөрөлтийг нэмэгдүүлдэг кортизон хэмээх даавар энэ цаг үед идэвхитэй ялгардаг бөгөөд энэ даавар нь өглөөгүүр идэвхитэй ялгардаг. Харин үдээс хойш тодруулвал 2 цагаас эхлэн насанд хүрсэн ихэнх хүний оюуны идэвх буурч, нойрмоглож, ажлын идэвх буурдаг. Ялангуяа жолооч нар үдийн 2 цагт зүүрмэглэх магадлал оройн 6 цагаас 3 дахин их байдаг. Энэ нь осол гэмтлийг нэмэгдүүлдэг. Иймд үдийн унталтын цагыг өөртөө гаргаж байх хэрэгтэй.

№3 Цаг урагшлуулах нь сэтгэл зүйн хямралыг нэмэгдүүлж, тэнцвэргүй байдалд хүргэдэг.

Хүний биеийн бодисын солилцоо нь дасан зохицох чадвартай нь нягт холбоотой байдаг бөгөөд цаг урагшлуулж, ухраах бодлого нь байгалын нөөцийг илүү сайнаар ашиглах бус хүний биологийн цагын үйл ажиллагааг тэнцвэргүй байдалд хүргэдэг. Хүний биологийн насыг бүрдүүлэг ген нас ахих тусам идэвхигүй болдог бөгөөд цагыг урагшлуулж эсхүл ухраах нь хүний биед маш эмзэг тусдаг байна. Дан ялангуяа шөнийн ээлжинд ажилладаг. Өглөө эрт босох шаардлага бүхий ажилтануудад бүр ч хүнд нөлөөлдөг байна.

Сэтгэл судлалын үндэсний төвийн 
сэтгэл судлаач Д.Лхамсүрэн


Ашигласан материал : Стив Паркер., Роберт Винстон, Хүний бие., Лондон. 2007



Зарим хүмүүс өглөөгүүр идэвхитэй, бүтээмж өндөртэй ажиллаж чаддаг байхад нөгөө хэсэг нь оройн цагаар илүү эрч хүчтэй байдаг. Тэгэхээр хүн бүр харилцан адилгүй цагуудад идэвхтэй ажиллаж амьдардаг ч таны бугуйн дахь болон ханан дахь цаг бус биологийн цаг таныг удирддаг. Иймд биологийн цагын талаарх сонирхолтой мэдээллүүдийг хүргэж байна.

№1 Өсвөр насныхны бие физиологи өглөө сэрэх мөчид  эсэргүүцэл үзүүлдэг

Ихэнхи хүмүүсийг “Болжмор” ба “Шар шувуу” гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хувааж болно. Болжмор гэдэг нь өглөө эрт босдог, хоногийн мөчлөг нь богино хүмүүсийг хэлдэг бол дотоод цаг нь арай удаан, хоцорч ердийн шар шувуу шиг авирладаг. Нэг ёсондоо орой унтаж аажуухан босдог хүмүүс гэсэн үг. Оройн цагаар бүтээмж нь нэмэгддэг хүмүүсийг энэ ангилалд багтааж болох юм. Бидний сэрэх цагт яагаад нас нөлөөлдөг вэ? Үүний хариултыг одоогоор олж чадаагүй байгаа ч бид бүхний өглөө хэр эрт босох нь хувь хүний хоногийн мөчлөг болон наснаас хамаардагын учрыг тайлсан байна. Амьдарлынхаа эхний жилүүдэд хүн бүр “Болжмор” байдаг. 10 наснаас эхлэн аажмаар орой унтдаг зан үйл хэвшиж эхлэх бөгөөд энэ маягаар 20 нас хүртэл үргэлжилнэ. Дараа  нь дахиад л эрт босч эхлэх ба энэ үйл явц 40 нас хүртэл үргэлжилэх ба 55 наснаас эхлэн яг л хүүхэд байхдаа эрт унтдаг байсан шигээ эрт унтаж эхэлдэг байна.

Дэлхийн бүх хүний хувьд унтаж сэрэх нь ерөнхий нэг зүй тогтол боловч 13 – 21 насанд аль ч насны үечлэлээс арай илүү унтдаг. Энэ нь оюутан сурагчдын хувьд томоохон асуудал болдог байна. Олон хүн тэднийг залхуурч байна гэж үздэг ч физиологын хэрэгцээ болон биологийн хандлага нь орой унтаж, орой сэрэх хандлагатай байдаг. Цаашлаад энэ асуудал нь өсвөр насны хүүхдийн зан ааш, хичээл сурлагад тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг байна. Оксфордын их сургуулийн профессор Рассел Фостерийн боловсруулсан сорилоор өсвөр насныханы хичээл сурлагын амжилт болон, анхаарлын төвлөрөлт нь харьцангуй тааруу байж түрэмгий байдал нь өглөөгүүр тааруу байсан бол их үдээс /12 цагаас эхлэн / сайжирч байсан байна. Энэхүү судалгаа нь  өөр өөр улс оронд хийгдсэн ба үр дүн нь адилхан байсан ба дүгнэлт нь хүүхдүүдийн насны онцлогыг тооцож хичээлийнхуваарь гаргах нь боловсролын чанарыг дээшлүүлэх боломжтой аж. Мөн цагийг урагшлуулах нь хүний унтах чадварыг бууруулж, нойргүүдлийг нэмэгдүүлдэг. Ялангуяа хавар цагт цаг урагшлуулах нь зүрхнийн шигдээсийн нэмэгдүүлдэг.

№2 Биологийн цаг нь дан ганц физиологийн үйл явц бус тархины ажиллагаа, анхаарал, бодол санаанд ч хүчтэй нөлөөлдөг.

Хэрвээ та маш чухал, төвлөрөх шаардлагатай ажил хийх гэж байгаа бол үдээс өмнө 10-12 цагын хооронд хийвэл илүү үр дүнтэй. Энэ үед бидний тархи хамгийн сайн ажилладаг. Яагаад гэвэл анхаарал төвлөрөлтийг нэмэгдүүлдэг кортизон хэмээх даавар энэ цаг үед идэвхитэй ялгардаг бөгөөд энэ даавар нь өглөөгүүр идэвхитэй ялгардаг. Харин үдээс хойш тодруулвал 2 цагаас эхлэн насанд хүрсэн ихэнх хүний оюуны идэвх буурч, нойрмоглож, ажлын идэвх буурдаг. Ялангуяа жолооч нар үдийн 2 цагт зүүрмэглэх магадлал оройн 6 цагаас 3 дахин их байдаг. Энэ нь осол гэмтлийг нэмэгдүүлдэг. Иймд үдийн унталтын цагыг өөртөө гаргаж байх хэрэгтэй.

№3 Цаг урагшлуулах нь сэтгэл зүйн хямралыг нэмэгдүүлж, тэнцвэргүй байдалд хүргэдэг.

Хүний биеийн бодисын солилцоо нь дасан зохицох чадвартай нь нягт холбоотой байдаг бөгөөд цаг урагшлуулж, ухраах бодлого нь байгалын нөөцийг илүү сайнаар ашиглах бус хүний биологийн цагын үйл ажиллагааг тэнцвэргүй байдалд хүргэдэг. Хүний биологийн насыг бүрдүүлэг ген нас ахих тусам идэвхигүй болдог бөгөөд цагыг урагшлуулж эсхүл ухраах нь хүний биед маш эмзэг тусдаг байна. Дан ялангуяа шөнийн ээлжинд ажилладаг. Өглөө эрт босох шаардлага бүхий ажилтануудад бүр ч хүнд нөлөөлдөг байна.

Сэтгэл судлалын үндэсний төвийн 
сэтгэл судлаач Д.Лхамсүрэн


Ашигласан материал : Стив Паркер., Роберт Винстон, Хүний бие., Лондон. 2007

Тархины ТАВАН нууц




Тархины үйл ажиллагаа, түүний бүтцийг судлах шинжлэх ухааны арга хэрэгсэл сайжирч, судлаачид олон төрлийн нээлт хийж байна. Хэдийгээр тийм боловч одоог хүртэл хүний тархи ба түүний суурь асуудлууд шийдэгдээгүй байна. Дараах тархины талаар нууцлыг баримтуудыг дор бичлээ.

Нууц №1 : Төрөлхийн үү, Олдмол уу

Удамшил бидэнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ ? Ухаалаг байх эсэх нь ээж, ааваас шалтгаалдаг уу, ямар хүнд хайртай болохыг  бас л удамшил шийдэх хэрэг үү ?

Ихэр Жим нар
Дээрх асуултуудад хариулахын тулд эрдэмтэд өөр эцэг эхчүүдэд үрчлэгдсэн, тусдаа өссөн ихрүүд дээр судалгаа хийжээ. Үр дүн нь мэдээж хоёр өөр ба ихэх хүүхэд бүрт харьцангуй ялгаатай, бас ижил үр дүн гарсан байна. Удамшил нь гадаад төрх болоод бие физиологын онцлогыг тусгах боловч хувь хүний оюун ухаан, бэлгийн чиг баримжаа зэргийг тодорхойлдог эсэх нь эргэлзээтэй юм. Үүнийг чонон сүргийн дунд өссөн Амала, Камала охидын жишээнээс харж болно.

Харин орчин тойрон нь хүнийг шийдвэр гаргахад /зан үйл/ - д нөлөөлдөг байж болно. Нэрт сэтгэл судлаач Жон Ватсон нялх хүүхдэд туршилт явуулсан байдаг. Тодруулбал, нялх хүүхдийн дэргэдүүр цагаан хулгана гүйлгэхэд хүүхэд мэдээж айна. Дараа нь цагаан сахалтай өвгөн гарч ирэхэд хүүхэд шалтгаангүй түүнээс айна. Үүний дараа бас л цагаан өнгийн зүйлсээс хүүхэд айдаг дадалтай болно. Энэ бол цагаан өнгийн хулганаас үүдэлтэй хүүхдэд үүссэн фобиа юм. Энэ нь хүний зан чанар удамшдаг уу, эсвэл хүмүүжлээр олгогддог уу гэх асуудлыг шийдсэн сонирхолтой туршилт болжээ. Гэхдээ л ихэр Жимийн түүх ноён Ватсоны туршилтыг няцааж дөнгөдөг. Жишээ нь ихэр Жим нар эхийн хэвлийд байхаас л нэг нь өөр айлд үрчлэгдэж, нөгөө нь төрсөн эхтэйгээ үлдсэн бөгөөд тэд дөчин нас хүртлээ хэзээ ч уулзаж байгаагүй аж. Тэгсэн мөртлөө тэд хоёулаа адилхан машин унадаг, эхнэрийнх нь нэр ижилхэн, үе үе толгой нь өвддөг, ижилхэн нохойтой гээд ихэр Жим нарын бүх зүйлс ижилхэн. Үүнийг хэрхэн, яаж тайлбарлах вэ ?

Энэ мэтээр бидэнд ойлгомжгүй асуудал үлдсэн хэвээр байна. Бидний амьдрал цаанаас ирсэн өгөгдөл юм уу эсвэл аав, ээж, багш, сурган хүмүүжлэгчдийн үр дүн үү ? Гэхдээ амьдралын “аялалд”-аа хэн, ямар хүн болохоо өөрөө шийддэг гэж ихэнхи сэтгэл судлаачид үздэг билээ.

Нууц №2: Тархины үйл ажиллагаа яагаад алдагддаг вэ ?

Хэн нэгэн хүндээр өвдсөн тохиолдолд өөрт нь төдийгүй гэр бүлийнхэн нь айж, сэтгэл санааны гүн хямралд ордог. Эмч нар юунаас болж өвчлөх болсон, хэрхэн эмчлэх эсэхийг мэдэхгүй, найдваргүй нөхцөлд орох үе бий. Үүний нэгэн жишээ бол Альцгеймер юм. /Амилойдын халдвараас үүдэн мэдрэлийн эсүүд үхдэг. Улмаар нейрофибрилляр зангилаа үүсэж тархины мэдрэлийн импульс дамжуулах замыггэмтээдэг байна/. Энэ эмгэгийн  шалтгааныг мэдсэн ч, ямар ч эм бэлдмэл, эмчилгээ нь тархины эсийн үйл ажиллагааг сэргээх, дахин төлжүүлэх боломжгүй. Ой санамжийг устгадаг энэ өвчний талаар дээрх тодорхойлолтоос илүү судалж чадаагүй байна.

Нууц №3: Нойр ба Зүүд

Орой бүр та унтаж амардаг. Гэхдээ энэ үеэр яагаад дахин өөр ертөнцийн дүр зураг нүдэнд харагддагийг та мэдэх үү ? Эрдэмтэд үүнийг тодорхойлж чадаагүйн дээр таамагалал төдий явсан хэвээр буй. Тэд зөвхөн хангалттай нойроо авч чадаагүй хүн ядарч, мэдрэлийн эс нь гэмтдэг болохыг л тогтоожээ. 


Бид нойроо сайн авч байх хэрэгтэй. Учир нь гэвэл биеийг амрааж, оюун ухааныг сэргээх ач холбогдолтой. Гэхдээ унтаж амарна гэж ярьдаг хэрнээ бидний тархи тасралтгүй ажилласаар байдаг. Өөрөөр хэлбэл тархины бичлэг хийдэг төхөөрөмжөөр шалгахад тархи өдөр ч, шөнө ч ялгаагүй идэвхтэй ажилласаар байдаг. Яагаад ?

Нууц №4: Ой санамж хаана байршдаг вэ ?

Жим Кэрри болон Кейт Уинслет нарын 2004 онд тоглосон “Eternal Sunshine of the Spotless Mind” хэмээх кинонд ой тойндоо үлдсэн хайр дурлалынхаа дурсамжыг арилган, блок хийх гэх мэт зүйл гардаг. Энэ киног үзсэн хүн бүрт ийм байж болох боломжтой гэж төсөөлөл бууж ирнэ. Гэхдээ тархи судлалд одоог хүртэл эрдэмтэд дурсамж хэрхэн бүрэлддэг, хэрхэн санаж, яагаад мартдагийг бүрэн тодорхойлж чадаагүй. Ой санамж, дурсамжийг тархи хадгалдаг уу, үгүй юу ?


Нууц №5: Ухамсар

Эрдэмтэд тархины хаана оюун ухаан оршдогийг мэддэггүй. Тархи ба оюун ухаан нь нэг зүйл үү ? Тэгвэл сүнсний тухайд юу гэх вэ ? Ямартай ч эртний Грек, Ромын сэтгэгчид элгэнд сэтгэл, сүнс бий гэж үздэг байсан. 

Ер нь далд ухамсар ба ил ухамсар гэж байдаг болов уу ? Сүүлийн үеийн судалгаануудад бид шийдвэр гаргахдаа ихэвчлэн боддоггүйг харуулсан байна. Тархины бичлэг хийдэг төхөөрөмжөөр хүн асуудлаа хэрхэн шийдвэрлэхээ мэдэхээсээ өмнө 7 секундын турш ямар нэгэн шийдэл олоод эхэлчихсэн байгааг харуулдаг. Энэ ямар учиртай үзэгдэл вэ ? Бестселлер ном зохиолуудад гардаг шиг далд ухамсар бидний тархи, оюун ухааныг шийддэг гэж үү ? 

Л. Алгирмаа




Тархины үйл ажиллагаа, түүний бүтцийг судлах шинжлэх ухааны арга хэрэгсэл сайжирч, судлаачид олон төрлийн нээлт хийж байна. Хэдийгээр тийм боловч одоог хүртэл хүний тархи ба түүний суурь асуудлууд шийдэгдээгүй байна. Дараах тархины талаар нууцлыг баримтуудыг дор бичлээ.

Нууц №1 : Төрөлхийн үү, Олдмол уу

Удамшил бидэнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ ? Ухаалаг байх эсэх нь ээж, ааваас шалтгаалдаг уу, ямар хүнд хайртай болохыг  бас л удамшил шийдэх хэрэг үү ?

Ихэр Жим нар
Дээрх асуултуудад хариулахын тулд эрдэмтэд өөр эцэг эхчүүдэд үрчлэгдсэн, тусдаа өссөн ихрүүд дээр судалгаа хийжээ. Үр дүн нь мэдээж хоёр өөр ба ихэх хүүхэд бүрт харьцангуй ялгаатай, бас ижил үр дүн гарсан байна. Удамшил нь гадаад төрх болоод бие физиологын онцлогыг тусгах боловч хувь хүний оюун ухаан, бэлгийн чиг баримжаа зэргийг тодорхойлдог эсэх нь эргэлзээтэй юм. Үүнийг чонон сүргийн дунд өссөн Амала, Камала охидын жишээнээс харж болно.

Харин орчин тойрон нь хүнийг шийдвэр гаргахад /зан үйл/ - д нөлөөлдөг байж болно. Нэрт сэтгэл судлаач Жон Ватсон нялх хүүхдэд туршилт явуулсан байдаг. Тодруулбал, нялх хүүхдийн дэргэдүүр цагаан хулгана гүйлгэхэд хүүхэд мэдээж айна. Дараа нь цагаан сахалтай өвгөн гарч ирэхэд хүүхэд шалтгаангүй түүнээс айна. Үүний дараа бас л цагаан өнгийн зүйлсээс хүүхэд айдаг дадалтай болно. Энэ бол цагаан өнгийн хулганаас үүдэлтэй хүүхдэд үүссэн фобиа юм. Энэ нь хүний зан чанар удамшдаг уу, эсвэл хүмүүжлээр олгогддог уу гэх асуудлыг шийдсэн сонирхолтой туршилт болжээ. Гэхдээ л ихэр Жимийн түүх ноён Ватсоны туршилтыг няцааж дөнгөдөг. Жишээ нь ихэр Жим нар эхийн хэвлийд байхаас л нэг нь өөр айлд үрчлэгдэж, нөгөө нь төрсөн эхтэйгээ үлдсэн бөгөөд тэд дөчин нас хүртлээ хэзээ ч уулзаж байгаагүй аж. Тэгсэн мөртлөө тэд хоёулаа адилхан машин унадаг, эхнэрийнх нь нэр ижилхэн, үе үе толгой нь өвддөг, ижилхэн нохойтой гээд ихэр Жим нарын бүх зүйлс ижилхэн. Үүнийг хэрхэн, яаж тайлбарлах вэ ?

Энэ мэтээр бидэнд ойлгомжгүй асуудал үлдсэн хэвээр байна. Бидний амьдрал цаанаас ирсэн өгөгдөл юм уу эсвэл аав, ээж, багш, сурган хүмүүжлэгчдийн үр дүн үү ? Гэхдээ амьдралын “аялалд”-аа хэн, ямар хүн болохоо өөрөө шийддэг гэж ихэнхи сэтгэл судлаачид үздэг билээ.

Нууц №2: Тархины үйл ажиллагаа яагаад алдагддаг вэ ?

Хэн нэгэн хүндээр өвдсөн тохиолдолд өөрт нь төдийгүй гэр бүлийнхэн нь айж, сэтгэл санааны гүн хямралд ордог. Эмч нар юунаас болж өвчлөх болсон, хэрхэн эмчлэх эсэхийг мэдэхгүй, найдваргүй нөхцөлд орох үе бий. Үүний нэгэн жишээ бол Альцгеймер юм. /Амилойдын халдвараас үүдэн мэдрэлийн эсүүд үхдэг. Улмаар нейрофибрилляр зангилаа үүсэж тархины мэдрэлийн импульс дамжуулах замыггэмтээдэг байна/. Энэ эмгэгийн  шалтгааныг мэдсэн ч, ямар ч эм бэлдмэл, эмчилгээ нь тархины эсийн үйл ажиллагааг сэргээх, дахин төлжүүлэх боломжгүй. Ой санамжийг устгадаг энэ өвчний талаар дээрх тодорхойлолтоос илүү судалж чадаагүй байна.

Нууц №3: Нойр ба Зүүд

Орой бүр та унтаж амардаг. Гэхдээ энэ үеэр яагаад дахин өөр ертөнцийн дүр зураг нүдэнд харагддагийг та мэдэх үү ? Эрдэмтэд үүнийг тодорхойлж чадаагүйн дээр таамагалал төдий явсан хэвээр буй. Тэд зөвхөн хангалттай нойроо авч чадаагүй хүн ядарч, мэдрэлийн эс нь гэмтдэг болохыг л тогтоожээ. 


Бид нойроо сайн авч байх хэрэгтэй. Учир нь гэвэл биеийг амрааж, оюун ухааныг сэргээх ач холбогдолтой. Гэхдээ унтаж амарна гэж ярьдаг хэрнээ бидний тархи тасралтгүй ажилласаар байдаг. Өөрөөр хэлбэл тархины бичлэг хийдэг төхөөрөмжөөр шалгахад тархи өдөр ч, шөнө ч ялгаагүй идэвхтэй ажилласаар байдаг. Яагаад ?

Нууц №4: Ой санамж хаана байршдаг вэ ?

Жим Кэрри болон Кейт Уинслет нарын 2004 онд тоглосон “Eternal Sunshine of the Spotless Mind” хэмээх кинонд ой тойндоо үлдсэн хайр дурлалынхаа дурсамжыг арилган, блок хийх гэх мэт зүйл гардаг. Энэ киног үзсэн хүн бүрт ийм байж болох боломжтой гэж төсөөлөл бууж ирнэ. Гэхдээ тархи судлалд одоог хүртэл эрдэмтэд дурсамж хэрхэн бүрэлддэг, хэрхэн санаж, яагаад мартдагийг бүрэн тодорхойлж чадаагүй. Ой санамж, дурсамжийг тархи хадгалдаг уу, үгүй юу ?


Нууц №5: Ухамсар

Эрдэмтэд тархины хаана оюун ухаан оршдогийг мэддэггүй. Тархи ба оюун ухаан нь нэг зүйл үү ? Тэгвэл сүнсний тухайд юу гэх вэ ? Ямартай ч эртний Грек, Ромын сэтгэгчид элгэнд сэтгэл, сүнс бий гэж үздэг байсан. 

Ер нь далд ухамсар ба ил ухамсар гэж байдаг болов уу ? Сүүлийн үеийн судалгаануудад бид шийдвэр гаргахдаа ихэвчлэн боддоггүйг харуулсан байна. Тархины бичлэг хийдэг төхөөрөмжөөр хүн асуудлаа хэрхэн шийдвэрлэхээ мэдэхээсээ өмнө 7 секундын турш ямар нэгэн шийдэл олоод эхэлчихсэн байгааг харуулдаг. Энэ ямар учиртай үзэгдэл вэ ? Бестселлер ном зохиолуудад гардаг шиг далд ухамсар бидний тархи, оюун ухааныг шийддэг гэж үү ? 

Л. Алгирмаа

Ральф Адолф: Тархи судлалд шийдэгдээгүй 23 асуудал


[Тархины коннектом зураг]
Trends in Cognitive Science эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийн 2015 оны 2-р сарын 19 дугаарт

[Тархины коннектом зураг]
Trends in Cognitive Science эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийн 2015 оны 2-р сарын 19 дугаарт

Стрессийн тухай ба түүнээс сэргийлэх зөвлөмжүүд



Стресс  үүсгэгчид  мэдрэлийн системийн тэнцвэртэй үйл ажиллагааг алдагдуулсан үед тайвшруулах дасгал, техникүүдийг хийснээр тэнцвэртэй байдлаа эргүүлэн олж болдог.


Стресс  үүсгэгчид  мэдрэлийн системийн тэнцвэртэй үйл ажиллагааг алдагдуулсан үед тайвшруулах дасгал, техникүүдийг хийснээр тэнцвэртэй байдлаа эргүүлэн олж болдог.

"Хайрлах Урлаг" Эрик Фромм


       
Эрик Фромм 1956 онд өөрийн хайрлах урлаг буюу “THE ART OF LOVING” номоо хэвлүүлжээ.

       
Эрик Фромм 1956 онд өөрийн хайрлах урлаг буюу “THE ART OF LOVING” номоо хэвлүүлжээ.

Хүн яагаад зүүдэлдэг вэ ?



Шинжлэх ухаан хүний тархи, сэтгэц, ухамсрын талаарх мэдлэгийг бүтээж байгаа ч бид яагаад зүүдэлдэгийг, зүүд ямар зорилго сэдэлтэйг хэлж чадаагүй л байна


Шинжлэх ухаан хүний тархи, сэтгэц, ухамсрын талаарх мэдлэгийг бүтээж байгаа ч бид яагаад зүүдэлдэгийг, зүүд ямар зорилго сэдэлтэйг хэлж чадаагүй л байна

Зүүдний тухай Карл Юнгийн алдартай эшлэлүүд



Сэтгэцийн эмч, аналитик сэтгэл судлалыг үндэслэгч, зүүдэнд анх удаа анализ хийсэн цөөн хэдэн эрдэмтдийн нэг, өрнө дорнын философи судлаач Карл Густав Юнг


Сэтгэцийн эмч, аналитик сэтгэл судлалыг үндэслэгч, зүүдэнд анх удаа анализ хийсэн цөөн хэдэн эрдэмтдийн нэг, өрнө дорнын философи судлаач Карл Густав Юнг

Хүчирхийллийн тойрог ба Хүүхдийн сэтгэлзүй


Эцэг эх байх гэдэг бол бидний амьдралынхаа туршид гүйцэтгэх хамгийн чухал “мэргэжил” юм.

Эцэг эх байх гэдэг бол бидний амьдралынхаа туршид гүйцэтгэх хамгийн чухал “мэргэжил” юм.

Young Psychologist - 2015 Эрдэм Шинжилгээний Бага Хурал


Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль, Нийгэм судлалын тэнхим Сэтгэл судлалын S-R клуб хамтран Сэтгэл судлалын чиглэлээр суралцдаг Оюутан залуу судлаачдын дунд Эрдэм шинжилгээний бага хурал зарлалаа.

Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль, Нийгэм судлалын тэнхим Сэтгэл судлалын S-R клуб хамтран Сэтгэл судлалын чиглэлээр суралцдаг Оюутан залуу судлаачдын дунд Эрдэм шинжилгээний бага хурал зарлалаа.

Даашинз ямар өнгөтэй вэ ? /Тайлбар/


Яг одоо хүмүүс сошиал медиад дээрх зурагнаас болж хоёр тал болон хуваагдаад байна. Зарим нь дээрх даашинзыг шаргал, цайвар өнгөтэй гэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь цэнхэр, хар өнгөтэй гэж байна. Энэхүү зураг нь JIF өргөтгөл буюу маш өндөр нарийвчлалтайгаар бүтээсэн солигддог зураг юм уу эсвэл дараах тайлбар хамгийн үнэмшилтэй нь байгаа аж

Яг одоо хүмүүс сошиал медиад дээрх зурагнаас болж хоёр тал болон хуваагдаад байна. Зарим нь дээрх даашинзыг шаргал, цайвар өнгөтэй гэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь цэнхэр, хар өнгөтэй гэж байна. Энэхүү зураг нь JIF өргөтгөл буюу маш өндөр нарийвчлалтайгаар бүтээсэн солигддог зураг юм уу эсвэл дараах тайлбар хамгийн үнэмшилтэй нь байгаа аж

Оюун ухаанаа хөгжүүлэх 28 арга


 Ричард Рестак зохиогчтой "Хөгшин ба Ухаалаг" номонд хөгшрөх үеэс тархины үйл ажиллагаандаа анхааралх хандуулж, сайжруулах 30 аргыг зөвлөжээ.

 Ричард Рестак зохиогчтой "Хөгшин ба Ухаалаг" номонд хөгшрөх үеэс тархины үйл ажиллагаандаа анхааралх хандуулж, сайжруулах 30 аргыг зөвлөжээ.

Амьдралд зөвлөгөө хэрэгтэй юу ?


Өөрийн бодол өөртөө зөв. Гэхдээ өөртөө зөв ч гэсэн өрөөл бусдад таалагдахааргүй шийдвэр, сонголтууд бидэнд байдаг.

Өөрийн бодол өөртөө зөв. Гэхдээ өөртөө зөв ч гэсэн өрөөл бусдад таалагдахааргүй шийдвэр, сонголтууд бидэнд байдаг.

Цагийн менежмент ба Стресс


Танд хоногийн 24 цаг хангалтгүй юм шиг санагддаг уу?

Танд хоногийн 24 цаг хангалтгүй юм шиг санагддаг уу?

Сэтгэл Судлалаар батлагдсан хайрын тухай 8 үнэн


Гэгээн валентины өдөр. Хэн ч энэ өдрийг хайрын бэлгэдэл болсон амтат шоколад, баглаа цэцэг, энхрий үгсүүдгүйгээр төсөөлж чадахгүй билээ. Өдөр өдрөөс илүү чин үнэнчээр хайртай гэдгээ бие биендээ илэрхийлэх ховор боломжтой өдөр юм. чухам хайр гэж юу?  материаллаг бэлэг, хэзээд хувирч мэдэх сэтгэлийн хөөрлөөр илэрхийлэгддэг үг гэж үү?

Гэгээн валентины өдөр. Хэн ч энэ өдрийг хайрын бэлгэдэл болсон амтат шоколад, баглаа цэцэг, энхрий үгсүүдгүйгээр төсөөлж чадахгүй билээ. Өдөр өдрөөс илүү чин үнэнчээр хайртай гэдгээ бие биендээ илэрхийлэх ховор боломжтой өдөр юм. чухам хайр гэж юу?  материаллаг бэлэг, хэзээд хувирч мэдэх сэтгэлийн хөөрлөөр илэрхийлэгддэг үг гэж үү?

Яагаад тамхи татдаг вэ? /Сэтгэлзүйн Тест/


Доорхи тест нь Таныг ямар төрлийн тамхичин вэ? гэдгийг ойлгоход тусална. Дараах асуултанд тийм эсвэл үгүй гэж хариулна.

Доорхи тест нь Таныг ямар төрлийн тамхичин вэ? гэдгийг ойлгоход тусална. Дараах асуултанд тийм эсвэл үгүй гэж хариулна.

Emotional Intelligence: Байгууллагын бүтээмж


Та яг одоо хэрхэн ажилчдаа үр бүтээлтэй ажиллуулж, байгууллагынхаа нэр хүнд хийгээд ашгийг сайжруулах вэ ? гэж толгойгоо гашилган суугаа юм биш биз. Магадгүй та ажилчдынхаа сэтгэл зүйн болоод хувийн амьдралд нь хэрхэн хөрөнгө оруулалт хийж болох талаар ч бас бодож байж магад.

Та яг одоо хэрхэн ажилчдаа үр бүтээлтэй ажиллуулж, байгууллагынхаа нэр хүнд хийгээд ашгийг сайжруулах вэ ? гэж толгойгоо гашилган суугаа юм биш биз. Магадгүй та ажилчдынхаа сэтгэл зүйн болоод хувийн амьдралд нь хэрхэн хөрөнгө оруулалт хийж болох талаар ч бас бодож байж магад.

Брокийн төв ба Ээрэлт


Брокийн төв. Энэ нь Франц улсын анатомич, эрдэмтэн П. Брокийн (1824-1880) нэрлэсэн хэл ярианы хөдөлгөөний төв юм. П. Броканх 1861 онд үүнийг нээж олжээ. Зүүн тал бөмбөлөгийн духан талын доод даланд ховил, шан байна.

Брокийн төв. Энэ нь Франц улсын анатомич, эрдэмтэн П. Брокийн (1824-1880) нэрлэсэн хэл ярианы хөдөлгөөний төв юм. П. Броканх 1861 онд үүнийг нээж олжээ. Зүүн тал бөмбөлөгийн духан талын доод даланд ховил, шан байна.

Та Интроверт уу, Экстраверт уу ?


Экстроверт-интровертгэх томьёо нь Карл Юнг-с үүсэлтэй бөгөөд тэрээр анх хүмүүсийг бие хүний шинжээр нь хэд хэдэн бүлэгт ангилахыг оролджээ. Экстроверт хүмүүс гол төлөв гадагш чиглэсэн, яриасаг, эрч хүч ихтэй байхад интровертууд зожиг, дотогш чиглэсэн зан үйлийн хэв маягтай байх нь олон. Гэвч Юнгийн үзсэнээр хүн бүрт экстроверт болон интроверт шинж хоёул байдаг, гагцхүү аль нэг шинж нь нөгөөгөөсөө давамгайлсан доминант шинжтэй байдаг аж.

Экстроверт-интровертгэх томьёо нь Карл Юнг-с үүсэлтэй бөгөөд тэрээр анх хүмүүсийг бие хүний шинжээр нь хэд хэдэн бүлэгт ангилахыг оролджээ. Экстроверт хүмүүс гол төлөв гадагш чиглэсэн, яриасаг, эрч хүч ихтэй байхад интровертууд зожиг, дотогш чиглэсэн зан үйлийн хэв маягтай байх нь олон. Гэвч Юнгийн үзсэнээр хүн бүрт экстроверт болон интроверт шинж хоёул байдаг, гагцхүү аль нэг шинж нь нөгөөгөөсөө давамгайлсан доминант шинжтэй байдаг аж.

Тархины Супер Ген


80 ба түүнээс дээш насны хүмүүсийн танин мэдэхүйн чадвар бусад энгийн хүмүүсийнхээс ялгаатай байгааг The Journal of Neuroscience (1/2015) эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд дурьджээ. Мэдээж бүх өндөр настангуудын танин мэдэхүй сайн гэсэн үг биш, тэднээс цөөн хэд нь яг л залуу хүмүүсийнх шиг хурц, сэргэлэн оюун ухаантай байдаг. Энэхүү судалгаанд оролцсон хүмүүсийн амьдралын хэв маяг өөр өөр байна. Хамгийн хачирхалтай нь архи, тамхи хэрэглэдэг, шөнө оройгоор унтдаг, түргэн хоол иддэг, дасгал сургуулилтаар хичээллэж үзээгүй зэрэг буруу дадал, зуршилтай хөгшчүүдийн танин мэдэхүй нь эрүүл мэнддээ үргэлж анхаардаг хүмүүсийнхээс илүү байжээ.

80 ба түүнээс дээш насны хүмүүсийн танин мэдэхүйн чадвар бусад энгийн хүмүүсийнхээс ялгаатай байгааг The Journal of Neuroscience (1/2015) эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд дурьджээ. Мэдээж бүх өндөр настангуудын танин мэдэхүй сайн гэсэн үг биш, тэднээс цөөн хэд нь яг л залуу хүмүүсийнх шиг хурц, сэргэлэн оюун ухаантай байдаг. Энэхүү судалгаанд оролцсон хүмүүсийн амьдралын хэв маяг өөр өөр байна. Хамгийн хачирхалтай нь архи, тамхи хэрэглэдэг, шөнө оройгоор унтдаг, түргэн хоол иддэг, дасгал сургуулилтаар хичээллэж үзээгүй зэрэг буруу дадал, зуршилтай хөгшчүүдийн танин мэдэхүй нь эрүүл мэнддээ үргэлж анхаардаг хүмүүсийнхээс илүү байжээ.

Харилцах “Чадвар”-ын Тест


Дараах асуултанд хариулахдаа: 

Тийм-2
Үгүй-0 
Заримдаа-1 оноо тус тус тавиад эцэст нь дүнг бодож гаргаарай.

Дараах асуултанд хариулахдаа: 

Тийм-2
Үгүй-0 
Заримдаа-1 оноо тус тус тавиад эцэст нь дүнг бодож гаргаарай.

Өөрийнхөө “Темперамент”-ыг тодорхойлоорой /Тест/


Сэтгэцийн процессын явагдах эрчим хөдөлгөөнийг тодорхойлогч, бие хүний сэтгэцийн шинж. Темперамент нь хүний үйл ажиллагаа, зан үйлийн эрчим хөдөлгөөний шину байдалыг тусгадаг ба тэдгээрийн зөвхөн эцсийн үр дүнд гэхээсээ илүү явцыг илэрхийлдэг. Дээд мэдрэлийн үйл ауиллагаа нь хөөрөл, саатал гэсэн 2 үндсэн процессын харьцаагаар тодорхойлогдоно.

Сэтгэцийн процессын явагдах эрчим хөдөлгөөнийг тодорхойлогч, бие хүний сэтгэцийн шинж. Темперамент нь хүний үйл ажиллагаа, зан үйлийн эрчим хөдөлгөөний шину байдалыг тусгадаг ба тэдгээрийн зөвхөн эцсийн үр дүнд гэхээсээ илүү явцыг илэрхийлдэг. Дээд мэдрэлийн үйл ауиллагаа нь хөөрөл, саатал гэсэн 2 үндсэн процессын харьцаагаар тодорхойлогдоно.

Өөрийнхөө хоббиг мэргэжлээ болгоорой


Хүнийг насан туршид нь салахгүй дагалдаж явдаг зүйлүүдийн нэг яах аргагүй хүний сонгосон, эзэмшсэн мэргэжил. Мэргэжил нь хүний идэх талхаа олоход тусалдаг, өргөн хүрээгээр аваад үзвэл нийгмийн амьдралд, хүмүүсийн тусын тулд байхад зориулагдсан зүйл юм. Хүний хийж чадах зүйл дээр суурилсан чадварын цогц бол мэргэжил. Мэргэжилдээ дур сонирхолтой, авьяас чадвартай хүмүүс хамгийн их амжилт, бүтээл туурвил гаргадаг. Үүнийг практик харуулж чадсан. Тэр хэрээрээ нийгмийн амьдралд ч хамгийн үр бүтээлтэй хүчирхэг бие хүн байж чаддаг.

Хүнийг насан туршид нь салахгүй дагалдаж явдаг зүйлүүдийн нэг яах аргагүй хүний сонгосон, эзэмшсэн мэргэжил. Мэргэжил нь хүний идэх талхаа олоход тусалдаг, өргөн хүрээгээр аваад үзвэл нийгмийн амьдралд, хүмүүсийн тусын тулд байхад зориулагдсан зүйл юм. Хүний хийж чадах зүйл дээр суурилсан чадварын цогц бол мэргэжил. Мэргэжилдээ дур сонирхолтой, авьяас чадвартай хүмүүс хамгийн их амжилт, бүтээл туурвил гаргадаг. Үүнийг практик харуулж чадсан. Тэр хэрээрээ нийгмийн амьдралд ч хамгийн үр бүтээлтэй хүчирхэг бие хүн байж чаддаг.

Бага ангийн хүүхдийнхээ хичээлийг бэлдүүлэх 4 арга


Хэрэв та бага ангийн хүүхэд эсвэл дүүтэй бол тэдний уул овоо шиг их даалгаврын ард нь гарахад туслах гэж, ойлгохгүй зүйлийг нь заах гэж мунгинаж л байсан байх. Тэгээд ч өрөмний өт шиг, тогтвортой сууж чаддаггүй насан дээр нь хүүхдийг удаан цагаар суулгаж хичээл, даалгаврыг нь хийлгэх хэцүүхэн сорилт болох үе бий. Тэгвэл хүүхэдтэйгээ хамт хэрхэн амжилттай “суралцах” талаар 4 хялбар аргыг танилцуулъя.

Хэрэв та бага ангийн хүүхэд эсвэл дүүтэй бол тэдний уул овоо шиг их даалгаврын ард нь гарахад туслах гэж, ойлгохгүй зүйлийг нь заах гэж мунгинаж л байсан байх. Тэгээд ч өрөмний өт шиг, тогтвортой сууж чаддаггүй насан дээр нь хүүхдийг удаан цагаар суулгаж хичээл, даалгаврыг нь хийлгэх хэцүүхэн сорилт болох үе бий. Тэгвэл хүүхэдтэйгээ хамт хэрхэн амжилттай “суралцах” талаар 4 хялбар аргыг танилцуулъя.

Хэрхэн хүссэн үр дүнгээ өөртөө бий болгох вэ?


Та яг л өмнөх жилүүд шигээ шинэ он гарангуут өөртөө ямар нэгэн амлалт өгч, шинэ дэвтэр худалдан авч өөрийн хийхийг хүсч байсан зүйлүүдээ төлөвлөн  бичиж, урам зоригоор дүүрэн эхлэж байгаад л гэнэт мартаж орхидог хэвээрээ байна уу ? Эсвэл цаана 11 сар байна гээд л санаа амарч явсаар байгаад л нэг мэдэхэд 12 сар болчихоод байгаа юм биш биз.

Та яг л өмнөх жилүүд шигээ шинэ он гарангуут өөртөө ямар нэгэн амлалт өгч, шинэ дэвтэр худалдан авч өөрийн хийхийг хүсч байсан зүйлүүдээ төлөвлөн  бичиж, урам зоригоор дүүрэн эхлэж байгаад л гэнэт мартаж орхидог хэвээрээ байна уу ? Эсвэл цаана 11 сар байна гээд л санаа амарч явсаар байгаад л нэг мэдэхэд 12 сар болчихоод байгаа юм биш биз.

Тархины үйл ажиллагааг шалгах 20 секундын тест


Энэхүү хялбаршуулсан тест нь тархины үйл ажиллагааны эрүүл мэнд муу байгаа эсэх, танин мэдэхүй чадвар буурч байгаа эсэхийг тодорхойлдог.

Нэг хөл дээрээ 20 секундээс илүү хугацаагаар зогсож чадахгүй байгаа нь тархины эрүүл мэнд муудаж, ой тогтоолт, хэл яриа, анхаарал зэрэг танин мэдэхүйн процессуудад асуудал үүсч байгаатай холбоотой болох нь судалгаагаар тогтоогджээ.

“Судалгаагаар нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй зогсох чадвар нь тархины эрүүл мэндийг шалгах чухал тест гэдгийг тогтоосон бөгөөд нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй тогтож чадахгүй байгаа хүмүүс өөртөө анхаарч, үүнд ач холбогдол өгөх хэрэгтэй. Учир нь энэ байдал уураг тархины өвчлөл; танин мэдэхүйн чадвар буурах өндөр эрсдэлтэй байгааг илтгэх магадлал тун өндөр” юм.

Америкийн Зүрхний Нийгэмлэгээс эрхлэн гаргадаг Stroke сэтгүүлд уг судалгааны талаар бичсэн бөгөөд 841 эмэгтэй, 546 эрэгтэйг судалгаанд оролцсон талаар дурджээ. Судалгаанд оролцогчид ямар нэг архаг хууч өвчингүй, эрүүл саруул, хүн бүр уг тестийг хоёр удаа давтаж хийсэн бөгөөд хамгийн өндөр үзүүлэлтийг нь тэмдэглэсэн.

Хамгийн урт хугацаагаар нэг хөл дээрээ зогсож чадсан хүн 60 секунд тэссэн байна

Тархины MRI оношилгоогоор нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй зогсож чадахгүй байсан хүмүүсийн (20 секундээс их) уураг тархинд очих цусны эргэлт удааширч байжээ.

Тархины зурагнаас мөн дараах тоо баримт ажиглагдсан:

  • Тархиндаа 2 болон түүнээс дээш гэмтэл авсан хүмүүсийн 34,5% нь тэнцвэрээ олохдоо муу

  • Уураг тархиных нь 2 болон түүнээс олон хэсэгт цусны эргэлт удааширч буй хүмүүсийн 30% нь тэнцвэрээ олоход хүндрэлтэй байдаг

Эдгээр хүмүүст танин мэдэхүйн доройтлын шинж тэмдэг илрээгүй ч тархины гэмтсэн хэсгүүдээр цусны эргэлт удааширсан хэвээр байдаг байна.  Тэнцвэрээ шалгах уг тест нь хүний сэтгэхүйн чадварыг мөн тодорхойлж өгдөг. Нэг хөл дээрээ удаан хугацаагаар тэнцвэртэй зогсож чадаж байвал тухайн хүний танин мэдэхүйн үйл явц сайн байна гэж ойлгож болох юм.

Б. Тунгалаг



Энэхүү хялбаршуулсан тест нь тархины үйл ажиллагааны эрүүл мэнд муу байгаа эсэх, танин мэдэхүй чадвар буурч байгаа эсэхийг тодорхойлдог.

Нэг хөл дээрээ 20 секундээс илүү хугацаагаар зогсож чадахгүй байгаа нь тархины эрүүл мэнд муудаж, ой тогтоолт, хэл яриа, анхаарал зэрэг танин мэдэхүйн процессуудад асуудал үүсч байгаатай холбоотой болох нь судалгаагаар тогтоогджээ.

“Судалгаагаар нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй зогсох чадвар нь тархины эрүүл мэндийг шалгах чухал тест гэдгийг тогтоосон бөгөөд нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй тогтож чадахгүй байгаа хүмүүс өөртөө анхаарч, үүнд ач холбогдол өгөх хэрэгтэй. Учир нь энэ байдал уураг тархины өвчлөл; танин мэдэхүйн чадвар буурах өндөр эрсдэлтэй байгааг илтгэх магадлал тун өндөр” юм.

Америкийн Зүрхний Нийгэмлэгээс эрхлэн гаргадаг Stroke сэтгүүлд уг судалгааны талаар бичсэн бөгөөд 841 эмэгтэй, 546 эрэгтэйг судалгаанд оролцсон талаар дурджээ. Судалгаанд оролцогчид ямар нэг архаг хууч өвчингүй, эрүүл саруул, хүн бүр уг тестийг хоёр удаа давтаж хийсэн бөгөөд хамгийн өндөр үзүүлэлтийг нь тэмдэглэсэн.

Хамгийн урт хугацаагаар нэг хөл дээрээ зогсож чадсан хүн 60 секунд тэссэн байна

Тархины MRI оношилгоогоор нэг хөл дээрээ тэнцвэртэй зогсож чадахгүй байсан хүмүүсийн (20 секундээс их) уураг тархинд очих цусны эргэлт удааширч байжээ.

Тархины зурагнаас мөн дараах тоо баримт ажиглагдсан:

  • Тархиндаа 2 болон түүнээс дээш гэмтэл авсан хүмүүсийн 34,5% нь тэнцвэрээ олохдоо муу

  • Уураг тархиных нь 2 болон түүнээс олон хэсэгт цусны эргэлт удааширч буй хүмүүсийн 30% нь тэнцвэрээ олоход хүндрэлтэй байдаг

Эдгээр хүмүүст танин мэдэхүйн доройтлын шинж тэмдэг илрээгүй ч тархины гэмтсэн хэсгүүдээр цусны эргэлт удааширсан хэвээр байдаг байна.  Тэнцвэрээ шалгах уг тест нь хүний сэтгэхүйн чадварыг мөн тодорхойлж өгдөг. Нэг хөл дээрээ удаан хугацаагаар тэнцвэртэй зогсож чадаж байвал тухайн хүний танин мэдэхүйн үйл явц сайн байна гэж ойлгож болох юм.

Б. Тунгалаг


Хэзээ ч дуусахгүй хүний хэрэгцээ


"Бидэнд байхгүй юм болгон бидэнд илүү их байдаг" П.Орурк 

Бид бүхэн амьдралдаа давуу байх эрмэлзлэлтэй. Энэ эрмэлзлэлийн үр дүнд хүрэх зорилго бидний амьдрах бүрэн бүтэн байдал болж байдаг. Хүн өнгөрсөн, одоо, ирээдүйнхээ амьдралын харилцаанд байх хүчтэй байхыг хүсдэг. Энэ ч утгаараа амьд биетэд хэрэгцээ илэрдэгээрээ бид амьгүй ертөнцөөс ялгагддаг. Бидний хэрэгцээтэй зан үйлийн өөр нэг ялгагдах онцлог нь өөрийнхөө хэрэгцээнд нийцсэн цочроол юм уу биет зүйлст шилэн сонгох замаар хариу үйлдэл үзүүлдэг явдал юм. Гэхдээ тэр нь тухайн цаг үед өөрт нь хамгийн ихээр дутагдаж буй зүйл байх нь олонтоо. 

Хэрэгцээ нь бие махбодийг идэвхижүүлж, зан үйлийг нь өдөөх замаар дутагдаж байгаа зүйлээ эрх хайх, энэ үндсэн дээр хэрэгцээ аяндаа хангагдаг байх нөхцлийг бүрдүүлж өгнө. Үүнээс үзвэл хэрэгцээ араасаа бие махбодь, зан үйлийг дагуулж байдаг. Ингэхдээ эхлээд бие махбодийг хөөрлийн байдалд шилжүүлнэ. Түүгээр ч барахгүй сэтгэцийн зарим үйл явц, эд эрхтнүүд ба бие махбодийн идэвхижилийг дутагдаж байсан зүйлс бүрэн хэмжээгээр хангагдах хүртэл дэмжиж, өндөр хэмжээнд барьсаар байдаг. Амьд биетийн хэрэгцээний тооны ба чанарын үзүүлэлтүүд нь тэдгээрийн хэр зохион байгуулагдсан, амьдарлын нөхцөл байдал, онцлог, амьдралын түүхэн хөгжлийн шатлал дотор ямар байр эзэлж байгаа зэргээс шууд хамаарч байдаг. Бие махбодийн, бодисын солилцооны хэрэгцээнүүдээс гадна материаллаг, оюуны санааны, нийгмийн гэх олон хэрэгцээнүүд хүнд хөгжсөн байдаг. 

Хэрэгцээний хүрээний хувьд тухайн хүний онцлогоос хамаараад зарим нь материаллаг хэрэгцээг хэт шүтсэн эсвэл нийгэм нь тэр чигээрээ оюун санааны хэрэгцээ рүү тэмүүлсэн гээд ялгаатай байх жишээтэй. Хүмүүст хамгийн хүчтэй илэрдэг хэрэгцээ бол нийгмийн буюу өөрийгөө илэрхийлэх, хүмүүстэй хамт байх, тэдэнтэй тогтвортой эерэг харилцаатай байх, харилцан үйлчлэх хэрэгцээ юм. Хамгийн сонирхолтой нь хэрэгцээ нь дууссан, сэтгэл нь ханасан хүн энэ дэлхий дээр нэгээхэн ч үгүй. Нэг хэрэгцээ дөнгөж хангагдаж дуусахад дараагийн хэрэгцээ үүсэж эхэлдэг. Үүнийг гинжин хэлхээ гэвэл илүү ойлгомжтой байх. Мөн хэрэгцээ үүсэх хүч нь сул, хүчтэй байж болно. Хэрэгцээ аль хэр хүчтэй байна тухайн хүн түүнийг хангахын тулд идэвхитэй үйлдэл хийхээс өөр аргагүй байдалд хүрдэг. Хийхгүй бол “хий хийрхэл” болж хувирдаг. “Тэгэх юмсан”, “ингэх юмсан” гэсэн бодлоос цааш хэтэрдэггүй. Хэрэгцээ үүсэн даруйдаа түүнийг хэрэгжүүлж, үйлдэл, үйл ажиллагаа, хөдөлгөөн болгодог хүмүүс өөрийгөө үнэлэх тал дээр хангалттай сайн байдаг. Үүнээсээ ч хангалттай сэдэл олж авдаг.

Шаргуу зүтгэлийг орлох юм энэ ертөнцөд байхгүй Авьяас дангаараа юу ч биш 


Авьяастай бүтэлгүйчүүдийг алийг тэр гэхэв 

Суут ухаан дангаараа юу ч биш

Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй суутнууд зөндөө л байдаг 

Боловсрол мэдлэг адилхан юу ч биш 

Ертөнц боловсролтой тэнэгүүдээр дүүрэн байна

 Гагцхүү шаргуу зүтгэл, шийдвэр төгс чармайлт бүхнээс хүчтэй. 


Томас Уатсон /IBM компанийг үндэслэгч/ 

Энэ үгээр нилээд олон зүйлийг илэрхийлж болохоор санагдана. Сэтгэл зүйд хэрэгцээний онолууд байдаг. Эдгээр хэрэгцээний гинжин хэлхээнд бид оршин тогтнодог. Хүн идэхийн тулд амьдардаг уу? Амьдрахын тулд иддэг үү? Гэдэг асуултанд энэ хэлхээ магад тус болох байхаа. Ихэнхийн хувьд идэх гол асуудал байхад, цөөнхийн хувьд өөрийгөө нээн гаргах, авьяас чадвараа нээн илрүүлэх, өөрийгөө олох хэрэгцээ байх жишээтэй. Бөмбөрцөг дээр амьдарч байгаа нийт хүмүүсийн ердөө хоёрхон хувь нь л өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлэх хэрэгцээгээ хангасан гэсэн судалгаа байдаг. Сонин л юм. Үлдсэн хэсэг нь нөгөө амьтны үндсэн хэрэгцээгээ хангах гэсээр нэгэн насны амьдрал эцэс болно. Тиймээс хэрэгцээгээ хэрэгжүүлэхэд хэзээ ч оройтойхгүй, утгагүй, тэнэг хэрэгцээ гэж байдаггүй. Харин түүнийг оройтуулж, утгагүй, тэнэг болгодог үйлдлийг хүн өөрөө өөртөө л бий болгодог. Амьд, амьгүй бүх зүйл хэн нэгэнд хэрэгцээтэй эсвэл өөртөө хэрэгцээтэй байдаг. Тийм ч учраас амьдрал утгатай. Хэрэгцээ их, өндөрт байх тусам хүн хөгждөг. Холыг ч хардаг.
Б. Ууганцэцэг



"Бидэнд байхгүй юм болгон бидэнд илүү их байдаг" П.Орурк 

Бид бүхэн амьдралдаа давуу байх эрмэлзлэлтэй. Энэ эрмэлзлэлийн үр дүнд хүрэх зорилго бидний амьдрах бүрэн бүтэн байдал болж байдаг. Хүн өнгөрсөн, одоо, ирээдүйнхээ амьдралын харилцаанд байх хүчтэй байхыг хүсдэг. Энэ ч утгаараа амьд биетэд хэрэгцээ илэрдэгээрээ бид амьгүй ертөнцөөс ялгагддаг. Бидний хэрэгцээтэй зан үйлийн өөр нэг ялгагдах онцлог нь өөрийнхөө хэрэгцээнд нийцсэн цочроол юм уу биет зүйлст шилэн сонгох замаар хариу үйлдэл үзүүлдэг явдал юм. Гэхдээ тэр нь тухайн цаг үед өөрт нь хамгийн ихээр дутагдаж буй зүйл байх нь олонтоо. 

Хэрэгцээ нь бие махбодийг идэвхижүүлж, зан үйлийг нь өдөөх замаар дутагдаж байгаа зүйлээ эрх хайх, энэ үндсэн дээр хэрэгцээ аяндаа хангагдаг байх нөхцлийг бүрдүүлж өгнө. Үүнээс үзвэл хэрэгцээ араасаа бие махбодь, зан үйлийг дагуулж байдаг. Ингэхдээ эхлээд бие махбодийг хөөрлийн байдалд шилжүүлнэ. Түүгээр ч барахгүй сэтгэцийн зарим үйл явц, эд эрхтнүүд ба бие махбодийн идэвхижилийг дутагдаж байсан зүйлс бүрэн хэмжээгээр хангагдах хүртэл дэмжиж, өндөр хэмжээнд барьсаар байдаг. Амьд биетийн хэрэгцээний тооны ба чанарын үзүүлэлтүүд нь тэдгээрийн хэр зохион байгуулагдсан, амьдарлын нөхцөл байдал, онцлог, амьдралын түүхэн хөгжлийн шатлал дотор ямар байр эзэлж байгаа зэргээс шууд хамаарч байдаг. Бие махбодийн, бодисын солилцооны хэрэгцээнүүдээс гадна материаллаг, оюуны санааны, нийгмийн гэх олон хэрэгцээнүүд хүнд хөгжсөн байдаг. 

Хэрэгцээний хүрээний хувьд тухайн хүний онцлогоос хамаараад зарим нь материаллаг хэрэгцээг хэт шүтсэн эсвэл нийгэм нь тэр чигээрээ оюун санааны хэрэгцээ рүү тэмүүлсэн гээд ялгаатай байх жишээтэй. Хүмүүст хамгийн хүчтэй илэрдэг хэрэгцээ бол нийгмийн буюу өөрийгөө илэрхийлэх, хүмүүстэй хамт байх, тэдэнтэй тогтвортой эерэг харилцаатай байх, харилцан үйлчлэх хэрэгцээ юм. Хамгийн сонирхолтой нь хэрэгцээ нь дууссан, сэтгэл нь ханасан хүн энэ дэлхий дээр нэгээхэн ч үгүй. Нэг хэрэгцээ дөнгөж хангагдаж дуусахад дараагийн хэрэгцээ үүсэж эхэлдэг. Үүнийг гинжин хэлхээ гэвэл илүү ойлгомжтой байх. Мөн хэрэгцээ үүсэх хүч нь сул, хүчтэй байж болно. Хэрэгцээ аль хэр хүчтэй байна тухайн хүн түүнийг хангахын тулд идэвхитэй үйлдэл хийхээс өөр аргагүй байдалд хүрдэг. Хийхгүй бол “хий хийрхэл” болж хувирдаг. “Тэгэх юмсан”, “ингэх юмсан” гэсэн бодлоос цааш хэтэрдэггүй. Хэрэгцээ үүсэн даруйдаа түүнийг хэрэгжүүлж, үйлдэл, үйл ажиллагаа, хөдөлгөөн болгодог хүмүүс өөрийгөө үнэлэх тал дээр хангалттай сайн байдаг. Үүнээсээ ч хангалттай сэдэл олж авдаг.

Шаргуу зүтгэлийг орлох юм энэ ертөнцөд байхгүй Авьяас дангаараа юу ч биш 


Авьяастай бүтэлгүйчүүдийг алийг тэр гэхэв 

Суут ухаан дангаараа юу ч биш

Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй суутнууд зөндөө л байдаг 

Боловсрол мэдлэг адилхан юу ч биш 

Ертөнц боловсролтой тэнэгүүдээр дүүрэн байна

 Гагцхүү шаргуу зүтгэл, шийдвэр төгс чармайлт бүхнээс хүчтэй. 


Томас Уатсон /IBM компанийг үндэслэгч/ 

Энэ үгээр нилээд олон зүйлийг илэрхийлж болохоор санагдана. Сэтгэл зүйд хэрэгцээний онолууд байдаг. Эдгээр хэрэгцээний гинжин хэлхээнд бид оршин тогтнодог. Хүн идэхийн тулд амьдардаг уу? Амьдрахын тулд иддэг үү? Гэдэг асуултанд энэ хэлхээ магад тус болох байхаа. Ихэнхийн хувьд идэх гол асуудал байхад, цөөнхийн хувьд өөрийгөө нээн гаргах, авьяас чадвараа нээн илрүүлэх, өөрийгөө олох хэрэгцээ байх жишээтэй. Бөмбөрцөг дээр амьдарч байгаа нийт хүмүүсийн ердөө хоёрхон хувь нь л өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлэх хэрэгцээгээ хангасан гэсэн судалгаа байдаг. Сонин л юм. Үлдсэн хэсэг нь нөгөө амьтны үндсэн хэрэгцээгээ хангах гэсээр нэгэн насны амьдрал эцэс болно. Тиймээс хэрэгцээгээ хэрэгжүүлэхэд хэзээ ч оройтойхгүй, утгагүй, тэнэг хэрэгцээ гэж байдаггүй. Харин түүнийг оройтуулж, утгагүй, тэнэг болгодог үйлдлийг хүн өөрөө өөртөө л бий болгодог. Амьд, амьгүй бүх зүйл хэн нэгэнд хэрэгцээтэй эсвэл өөртөө хэрэгцээтэй байдаг. Тийм ч учраас амьдрал утгатай. Хэрэгцээ их, өндөрт байх тусам хүн хөгждөг. Холыг ч хардаг.
Б. Ууганцэцэг