Young Psychologist 2015 хурлын дүн



Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль, Нийгэм судлалын тэнхим Сэтгэл судлалын S-R клуб хамтран Сэтгэл судлалын чиглэлээр суралцдаг Оюутан залуу судлаачдын дунд зохион байгуулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурлын дүн гарчээ.

Тэргүүн байр: "Део-Моханы амжилтын сэдлийг хэмжих проектив тестийг 16-24 насанд стандартчилах нь" /Нандинцэцэг ХИС сэтгэл судлал-4/

Дэд байр: "Ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчдын үйл ажиллагааны зохист хэвийн байдлыг Беллийн үйл ажиллагааны зохист хэв шинжийн асуулгаар үнэлэх нь" /Оюунбилэг ХИС сэтгэл судлал-4/

Гутгаар байр "Аз жаргалыг тодорхойлох хүчин зүйлсийг тодорхойлсон нь" /П.Сувданчимэг,Х.Мөнхзул МУИС Сэтгэл судлал-3/

Тусгай байр: "Фрэминг нөлөө болон сонголт хэрхэн өгөгдсөнөөс шалтгаалж судалгааны үр дүнд нөлөөлөхийг судлах нь" /О.Бадрал, Б.Саруул МУИС Сэтгэл Судлал-2/


Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль, Нийгэм судлалын тэнхим Сэтгэл судлалын S-R клуб хамтран Сэтгэл судлалын чиглэлээр суралцдаг Оюутан залуу судлаачдын дунд зохион байгуулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурлын дүн гарчээ.

Тэргүүн байр: "Део-Моханы амжилтын сэдлийг хэмжих проектив тестийг 16-24 насанд стандартчилах нь" /Нандинцэцэг ХИС сэтгэл судлал-4/

Дэд байр: "Ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчдын үйл ажиллагааны зохист хэвийн байдлыг Беллийн үйл ажиллагааны зохист хэв шинжийн асуулгаар үнэлэх нь" /Оюунбилэг ХИС сэтгэл судлал-4/

Гутгаар байр "Аз жаргалыг тодорхойлох хүчин зүйлсийг тодорхойлсон нь" /П.Сувданчимэг,Х.Мөнхзул МУИС Сэтгэл судлал-3/

Тусгай байр: "Фрэминг нөлөө болон сонголт хэрхэн өгөгдсөнөөс шалтгаалж судалгааны үр дүнд нөлөөлөхийг судлах нь" /О.Бадрал, Б.Саруул МУИС Сэтгэл Судлал-2/

Анхаарлын тухай цогц ойлголтууд ба Сайжруулах аргууд



Юуны түрүүнд анхаарал гэж юу болохыг тайлбарлая. Танин мэдэх үйл ажиллагаа нь анхаарлаас эхэлдэг. Хүний аливаа үйл ажиллагаа нь ямарваа нэгэн тодорхой обьектыг (зүйлийг) сонгон авч түүн дээр анхаарал төвлөрөн чиглэхийг шаардаж байдаг. Тодорхой обьект буюу тодорхой үйл ажиллагаан дээр хүний ухамсрын үйл ажиллагаа чиглэн төвлөрөх үйл явцыг анхаарал гэж нэрлэдэг ажээ. Анхаарал нь олон обьектуудын дундаас ямагт нэгэн зүйлийг шилэн сонгож түүн дээрээ чиглэн төвлөрөх онцлогтой бөгөөд хүний сэрэл, хүртэхүй, ой тогтоолт, сэтгэхүй, зохион бодох зэрэг сэтгэцийн процессуудтай нягт холбоотой хөгжиж тэдгээрийн үйл ажиллагааг үлэмж үр бүтээлтэй болгодог юм. Анхаарал төвлөрүүлэх чадварыг сургах хамгийн гол алхам бол огт  юу ч уншихгүй, дуу хөгжим сонсохгүй, тамхи татахгүй, архи уухгүйгээр гав ганцаараа байж сурах явдал гэж тайлбар толинд бичжээ. Анхаарлаа төвлөрүүлж чадна гэдэг бол гав ганцаараа байж чаддаг байна гэсэн үг юм.

Дээрх тодорхойлолтоор бол бидний ухамсар аливаа зүйлийг шилэн сонгож, ганц л зүйлд төвлөрөх чадамжтайг өгүүлсэн байна. Магадгүй зарим хүүхэд, залуус хичээлээ давтангаа дуу сонсох, бусадтай ярилцах зэрэг олон үйлдлийг зэрэг хийж чаддаг байж болох юм. Гэвч олон үйлдлийг зэрэг хийх нь тэдгээрт нэгэн зэрэг анхаарлаа төвлөрүүлж байна гэсэн үг биш. Жишээ нь та өөрийгөө ажиглаад үзээрэй. Ном, сонингийн текст уншихдаа бидний хараа зөвхөн тодорхой үг, өгүүлбэр, мөрийг л фиксаци (шилэн сонгох) хийх болно. Хэрэв тийм биш бол (бидний ухамсар цогц бүхий байсан бол) бид нэг хуудсыг хэдхэн секундын дотор уншиж, бүтэн зохиолыг хэдхэн минутанд дуусгахаар тийм гоц чадамжтай байх байсан. Тиймээс анхаарлаа сайжруулна гэдэг нь олон зүйлийг зэрэг хийх миф ойлголт биш юм. Насанд хүрэгсдийн анхаарлын тогтворжилтын дээд хугацаа ердөө 20-25 мин байдаг. Ихэнхи оюутан залуусын хувьд хичээл дээрээ яагаад уйддаг, яагаад анхаарал нь сарнидаг нь нэг талаасаа төрөлхийн шинж боловч сурган хүмүүжүүлэх ухаан, боловсролын сэтгэл судлалын гол зорилго нь суралцагчийн идэвхи тэмүүллийг өдөөх, сургалтыг үр ашигтай байлгах арга зүйг бүтээхэд л оршдог. Тиймээс уншигч та дээрх салбарын ном, зохиолуудаас сургалтын явцад хэрхэн суралцагчийн анхаарлыг татаж болох, мөн өөрөө хэрхэн үр бүтээлтэй суралцах аргуудад суралцах нь нээлттэй билээ.

Дараагийн мэдэх авах ёстой ойлголт бол анхаарал төвлөрч чадахгүй байх асуудал. ADHD буюу Анхаарлын Хомсдол, Хэт Хөдөлгөөний Эмгэгийг зан үйлийн ба хөгжлийн эмгэгт хамааруулж авч үздэг. Тус эмгэг нь гол төлөв сургуулийн бага ангийн, сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд тохиолдох нь элбэг. Гэвч сүүлийн үед хэт их мэдээллийн урсгал, сошиал медиа, телевиз, видео тоглоомын уршигаас анхаарал хомсдлын эмгэгтэй хүмүүсийн нас улам залуужиж буй тухай янз бүрийн сэтгүүл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд дурьдаж байна. ADHD эмгэгтэй хүүхэд анхаарлаа төвлөрүүлэхэд маш хэцүү. Үйлдэл, шийдвэр (зан үйл) гаргахад ч түвэгтэй. Судалгаагаар хүүхдүүдийн 3-5 хувь нь, мөн АНУ-д ойролцоогоор 2 сая хүүхэд ADHD эмгэгтэй байдаг гэж үзвэл 25-30 хүүхэдтэй анги тутмын нэг хүүхэд нь ADHD эмгэгтэй байх магадлалтай юм. Монголын нөхцөлд анхаарал тогтворжилтын хомсдолтой хүүхдийг ажиглалтаар л илрүүлнэ байх. Ийм хүүхдүүд хичээлийн үеэр зүгээр сууж чаддаггүй байхаас гадна багшийн зааж буй хичээлд ч төвлөрч чадахгүй.

Доктор Хейнрик Хоффманы бичсэн "The Story of Fidgety Phillip" номонд анхаарлын хомсдолтой хүүхдийг анх тайлбарлаж байсан юм. Дараа нь Сир Жорж Ф.Стилл эрдэмтэн 1902 онд хэт хөдөлгөөнтэй ба зан үйлийг асуудалтай бүлэг хүүхдүүдийн тухай цуврал илтгэл бичиж клиник талаас нь анх тайлбар хийсэн байсан юм. Түүний үзсэнээр энэхүү эмгэг нь удамшлын нөлөөтэй, мөн эцэг, эхийн сурган хүмүүжүүлэх арга барилаас шалтгаалдаг гэжээ. 

ADHD эмгэг илрэх нийтлэг гурван шинж тэмдгүүд:

Анхаарал сулрах
Хэт хөдөлгөөнтэй болох
Өөрийн мэдэлгүй үйлдэл хийх

Анхаарлаа сайжруулах аргууд:

№1 Нэгэн зэрэг олон зүйл хийх гээд хэрэггүй. Дээр дурьдсанаар хүний ухамсар ганц л зүйлд төвлөрөх чадамжтай байдаг гэсэн. Мөн дийлэнхи эрдэмтдийн дурьдаж байгаагаар хувьслын үр дүнд хүн өөрт хамгийн аюултай (шаардлагатай) зүйлийг түрүүлж хардаг болсон гэнэ. Тийм бол олон зүйл зэрэг хийлээ таны ухаан санаа шал ондоо газар тэнүүчилж, бие махбодь тань шаардлагагүй зүйлсээ хийсээр байдаг гэсэн үг. Хөдөлмөрийнхөө бүтээмжийг дээшлүүлье гэвэл ганц л зүйлд төвлөрөх хэрэгтэй.

№2 Хэрэв ганц зүйлд төвлөрөөд бүтээмж дээшлэхгүй аваас анхаарал төвлөрөх дээд хугацаа 20 мин байдагийг санаарай. Та 5x5 буюу 5 минут амраад (өөр зүйл хийж өөрийгөө сэргээх) 5 минут ажлаа хийх аргыг хэрэглээд үзээрэй. ЕБС-ийн сурагчдад ч бас үр дүнтэй арга юм.

№3 Шаардлагагүй бол техник, төхөөрөмжүүдээ унтраах хэрэгтэй. Анхаарал хомсдлын гол шалтгаан нь телевиз, интернет, видео тоглоом, гар утас зэрэг орчин үеийн техник, төхөөрөмжүүд байдагийг дээр дурьдсан. 

№4 Бясалгал хийх нь анхаарал төвлөрөхөд ашигтай. Бясалгалын явцад хүний мэдрэхүйд ирэх гадаад, дотоод цочроолуудыг блок хийснээр ухамсар заримдаа трансд ордог. Эсвэл цорчоолууд ирэх олон замуудыг хааж зөвхөн нэгийг нь нээх буюу үнэрлэх, амтлах, сонсох, харах зэрэг зөвхөн нэг мэдрэхүйгээ л ашиглана гэсэн үг. 

Л. Энхтүшиг



Юуны түрүүнд анхаарал гэж юу болохыг тайлбарлая. Танин мэдэх үйл ажиллагаа нь анхаарлаас эхэлдэг. Хүний аливаа үйл ажиллагаа нь ямарваа нэгэн тодорхой обьектыг (зүйлийг) сонгон авч түүн дээр анхаарал төвлөрөн чиглэхийг шаардаж байдаг. Тодорхой обьект буюу тодорхой үйл ажиллагаан дээр хүний ухамсрын үйл ажиллагаа чиглэн төвлөрөх үйл явцыг анхаарал гэж нэрлэдэг ажээ. Анхаарал нь олон обьектуудын дундаас ямагт нэгэн зүйлийг шилэн сонгож түүн дээрээ чиглэн төвлөрөх онцлогтой бөгөөд хүний сэрэл, хүртэхүй, ой тогтоолт, сэтгэхүй, зохион бодох зэрэг сэтгэцийн процессуудтай нягт холбоотой хөгжиж тэдгээрийн үйл ажиллагааг үлэмж үр бүтээлтэй болгодог юм. Анхаарал төвлөрүүлэх чадварыг сургах хамгийн гол алхам бол огт  юу ч уншихгүй, дуу хөгжим сонсохгүй, тамхи татахгүй, архи уухгүйгээр гав ганцаараа байж сурах явдал гэж тайлбар толинд бичжээ. Анхаарлаа төвлөрүүлж чадна гэдэг бол гав ганцаараа байж чаддаг байна гэсэн үг юм.

Дээрх тодорхойлолтоор бол бидний ухамсар аливаа зүйлийг шилэн сонгож, ганц л зүйлд төвлөрөх чадамжтайг өгүүлсэн байна. Магадгүй зарим хүүхэд, залуус хичээлээ давтангаа дуу сонсох, бусадтай ярилцах зэрэг олон үйлдлийг зэрэг хийж чаддаг байж болох юм. Гэвч олон үйлдлийг зэрэг хийх нь тэдгээрт нэгэн зэрэг анхаарлаа төвлөрүүлж байна гэсэн үг биш. Жишээ нь та өөрийгөө ажиглаад үзээрэй. Ном, сонингийн текст уншихдаа бидний хараа зөвхөн тодорхой үг, өгүүлбэр, мөрийг л фиксаци (шилэн сонгох) хийх болно. Хэрэв тийм биш бол (бидний ухамсар цогц бүхий байсан бол) бид нэг хуудсыг хэдхэн секундын дотор уншиж, бүтэн зохиолыг хэдхэн минутанд дуусгахаар тийм гоц чадамжтай байх байсан. Тиймээс анхаарлаа сайжруулна гэдэг нь олон зүйлийг зэрэг хийх миф ойлголт биш юм. Насанд хүрэгсдийн анхаарлын тогтворжилтын дээд хугацаа ердөө 20-25 мин байдаг. Ихэнхи оюутан залуусын хувьд хичээл дээрээ яагаад уйддаг, яагаад анхаарал нь сарнидаг нь нэг талаасаа төрөлхийн шинж боловч сурган хүмүүжүүлэх ухаан, боловсролын сэтгэл судлалын гол зорилго нь суралцагчийн идэвхи тэмүүллийг өдөөх, сургалтыг үр ашигтай байлгах арга зүйг бүтээхэд л оршдог. Тиймээс уншигч та дээрх салбарын ном, зохиолуудаас сургалтын явцад хэрхэн суралцагчийн анхаарлыг татаж болох, мөн өөрөө хэрхэн үр бүтээлтэй суралцах аргуудад суралцах нь нээлттэй билээ.

Дараагийн мэдэх авах ёстой ойлголт бол анхаарал төвлөрч чадахгүй байх асуудал. ADHD буюу Анхаарлын Хомсдол, Хэт Хөдөлгөөний Эмгэгийг зан үйлийн ба хөгжлийн эмгэгт хамааруулж авч үздэг. Тус эмгэг нь гол төлөв сургуулийн бага ангийн, сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд тохиолдох нь элбэг. Гэвч сүүлийн үед хэт их мэдээллийн урсгал, сошиал медиа, телевиз, видео тоглоомын уршигаас анхаарал хомсдлын эмгэгтэй хүмүүсийн нас улам залуужиж буй тухай янз бүрийн сэтгүүл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд дурьдаж байна. ADHD эмгэгтэй хүүхэд анхаарлаа төвлөрүүлэхэд маш хэцүү. Үйлдэл, шийдвэр (зан үйл) гаргахад ч түвэгтэй. Судалгаагаар хүүхдүүдийн 3-5 хувь нь, мөн АНУ-д ойролцоогоор 2 сая хүүхэд ADHD эмгэгтэй байдаг гэж үзвэл 25-30 хүүхэдтэй анги тутмын нэг хүүхэд нь ADHD эмгэгтэй байх магадлалтай юм. Монголын нөхцөлд анхаарал тогтворжилтын хомсдолтой хүүхдийг ажиглалтаар л илрүүлнэ байх. Ийм хүүхдүүд хичээлийн үеэр зүгээр сууж чаддаггүй байхаас гадна багшийн зааж буй хичээлд ч төвлөрч чадахгүй.

Доктор Хейнрик Хоффманы бичсэн "The Story of Fidgety Phillip" номонд анхаарлын хомсдолтой хүүхдийг анх тайлбарлаж байсан юм. Дараа нь Сир Жорж Ф.Стилл эрдэмтэн 1902 онд хэт хөдөлгөөнтэй ба зан үйлийг асуудалтай бүлэг хүүхдүүдийн тухай цуврал илтгэл бичиж клиник талаас нь анх тайлбар хийсэн байсан юм. Түүний үзсэнээр энэхүү эмгэг нь удамшлын нөлөөтэй, мөн эцэг, эхийн сурган хүмүүжүүлэх арга барилаас шалтгаалдаг гэжээ. 

ADHD эмгэг илрэх нийтлэг гурван шинж тэмдгүүд:

Анхаарал сулрах
Хэт хөдөлгөөнтэй болох
Өөрийн мэдэлгүй үйлдэл хийх

Анхаарлаа сайжруулах аргууд:

№1 Нэгэн зэрэг олон зүйл хийх гээд хэрэггүй. Дээр дурьдсанаар хүний ухамсар ганц л зүйлд төвлөрөх чадамжтай байдаг гэсэн. Мөн дийлэнхи эрдэмтдийн дурьдаж байгаагаар хувьслын үр дүнд хүн өөрт хамгийн аюултай (шаардлагатай) зүйлийг түрүүлж хардаг болсон гэнэ. Тийм бол олон зүйл зэрэг хийлээ таны ухаан санаа шал ондоо газар тэнүүчилж, бие махбодь тань шаардлагагүй зүйлсээ хийсээр байдаг гэсэн үг. Хөдөлмөрийнхөө бүтээмжийг дээшлүүлье гэвэл ганц л зүйлд төвлөрөх хэрэгтэй.

№2 Хэрэв ганц зүйлд төвлөрөөд бүтээмж дээшлэхгүй аваас анхаарал төвлөрөх дээд хугацаа 20 мин байдагийг санаарай. Та 5x5 буюу 5 минут амраад (өөр зүйл хийж өөрийгөө сэргээх) 5 минут ажлаа хийх аргыг хэрэглээд үзээрэй. ЕБС-ийн сурагчдад ч бас үр дүнтэй арга юм.

№3 Шаардлагагүй бол техник, төхөөрөмжүүдээ унтраах хэрэгтэй. Анхаарал хомсдлын гол шалтгаан нь телевиз, интернет, видео тоглоом, гар утас зэрэг орчин үеийн техник, төхөөрөмжүүд байдагийг дээр дурьдсан. 

№4 Бясалгал хийх нь анхаарал төвлөрөхөд ашигтай. Бясалгалын явцад хүний мэдрэхүйд ирэх гадаад, дотоод цочроолуудыг блок хийснээр ухамсар заримдаа трансд ордог. Эсвэл цорчоолууд ирэх олон замуудыг хааж зөвхөн нэгийг нь нээх буюу үнэрлэх, амтлах, сонсох, харах зэрэг зөвхөн нэг мэдрэхүйгээ л ашиглана гэсэн үг. 

Л. Энхтүшиг

Өөрийгөө судлах Люшерийн "Өнгөний Тест"



       Люшерийн "Өнгөний Тест" нь хүнийг яг одоо ямар мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлтэй байгааг шалгадаг сэтгэлзүйн тест юм. Зарим судлаачид одоог хүртэл энэ тестийг "миф" байдлаар хүлээж авдаг ч ашиглахад тун хялбар байдаг нь мэргэжлийн бус хүмүүс таалагддаг бололтой. Дараах тайлбаруудаас өөрийгөө тодорхойлно уу.

Дээрх найман өнгийг анх хараад та аль нь хамгийн их таалагдаж байгаагаа хурдан сонгох ёстой. Ингэхдээ олон зүйлс бодож, критик сэтгэхүйгээ ашиглах хэрэггүй. Хамгийн түрүүнд сонгосон өнгө тань тухайн үеийн "Mood" буюу сэтгэл санааны байдлыг тань илэрхийлдэг. 

Дээрх найман өнгөнүүдээс аль нэгийг нь сонгоорой

Хариулт:

Хар - Айж, эмээх
Цэнхэр - Өөртөө итгэлтэй, сэтгэл хангалуун
Ногоон - Тогтвортой, шаргуу
Улаан - Сэтгэлийн тэнхээтэй
Шар - Идэвхтэй, сэргэлэн, хөгжилтэй
Хүрэн - Гутранги, дарамттай
Ягаан - Сандрах, түгших
Саарал - Гомдож тунирхах



       Люшерийн "Өнгөний Тест" нь хүнийг яг одоо ямар мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлтэй байгааг шалгадаг сэтгэлзүйн тест юм. Зарим судлаачид одоог хүртэл энэ тестийг "миф" байдлаар хүлээж авдаг ч ашиглахад тун хялбар байдаг нь мэргэжлийн бус хүмүүс таалагддаг бололтой. Дараах тайлбаруудаас өөрийгөө тодорхойлно уу.

Дээрх найман өнгийг анх хараад та аль нь хамгийн их таалагдаж байгаагаа хурдан сонгох ёстой. Ингэхдээ олон зүйлс бодож, критик сэтгэхүйгээ ашиглах хэрэггүй. Хамгийн түрүүнд сонгосон өнгө тань тухайн үеийн "Mood" буюу сэтгэл санааны байдлыг тань илэрхийлдэг. 

Дээрх найман өнгөнүүдээс аль нэгийг нь сонгоорой

Хариулт:

Хар - Айж, эмээх
Цэнхэр - Өөртөө итгэлтэй, сэтгэл хангалуун
Ногоон - Тогтвортой, шаргуу
Улаан - Сэтгэлийн тэнхээтэй
Шар - Идэвхтэй, сэргэлэн, хөгжилтэй
Хүрэн - Гутранги, дарамттай
Ягаан - Сандрах, түгших
Саарал - Гомдож тунирхах

Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төвийн тухай



Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв нь Сэтгэл судлалын шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх сурталчилан дэлгэрүүлэх, амьдралын өдөр тутмын хэрэглээнд нэвтрүүлэх, нийгмийн бүлгүүдэд нийгэм-сэтгэл зүйн асуудлыг шийдвэрлэхэд туслалцаа үзүүлэх зорилгын хүрээнд үйл ажиллагаагаа тогтвортой эрхэлж буй мэргэжлийн ууган байгууллагуудын нэг бөгөөд онол-практикийг хослуулан хувь хүн, хүүхэд, гэр бүл, байгууллага хамт олонд сэтгэл зүйн үйлчилгээг хүргэн ажиллаж байна.

Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв:

1. Мэргэжлийн ур чадвартай хамт олон;
2. Мэргэжлийн ёс зүйг эрхэмлэн, үйлчлүүлэгчээ хүндлэн, нууцыг хадгалж ажилладаг;
3. Үйлчлүүлэгчтэйгээ үр дүнтэй,тогтмол хамтын ажиллагааг эрхэмлэдэг;
4. Нийгэмд сэтгэл зүйн үйлчилгээний хэрэглээг нэвтрүүлэхэд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулахыг зорьдог;
5. Мэргэжилтнүүдийнхээ ур чадварыг тогтмол хөгжүүлж, үр дүнтэй үйлчилгээ үзүүлэхэд анхаардаг;

Үйл ажиллагаа:
1. Сэтгэл зүйн сургалт
2. Сэтгэл зүйн зөвлөгөө
3. Сэтгэл зүйн судалгаа, оношлогоо
4. Сэтгэл зүйн ном гарын авлага бүтээх, олны хүртээл болгох
5. Эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулах
6. Олон нийтийн сэтгэл зүйн боловсролыг дэмжих, хөгжүүлэх
7. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сэтгэл судлалын шинжлэх ухааныг сурталчилах
Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв нь нийт:
250 гаруй байгууллагуудтай хамтран ажиллаж
22000 хүнд сэтгэл зүйн сургалтаар
1500 хүнд сэтгэл зүйн зөвлөгөөгөөр
4400 хүнд судалгаа, оношилгоогоор хүрч ажилласан байна.


ФБ хуудас
Вебсайт: www.psychology.mn


Сэтгэл судлалын үндэсний төв 
Бизнес Плаза, 5 давхар, /"Гурван гал" худалдааны төвийн замын эсрэг талд/
1-р хороо, Сүхбаатар дүүрэг,
Улаанбаатар хот, Монгол улс
Утас: 77324233 /Даваа-Баасан гараг 9:00-18:00 цаг/
Сэтгэл судлаачийн 101 хариулт
Сэтгэл зүйн хүчин зүйлийн талаар, мөн асуудлаа ойлгож, хэрэгтэй өөрчлөлтүүдээ хэрхэн хийх талаарх мэдээлэл, зөвлөмж бүхий

Сэтгэлзүйн Фитнесс

Өнөө цагт хүн сэтгэл зүйгээ ч мөн адил дасгалжуулж /чийрэгжүүлж, дархлаажуулах/ хэрэгцээ шаардлагын хүрээнд гаргасан билээ

Боломж дандаа чиний гарт

Өсвөр насны бие-сэтгэл зүйн онцлогийг тус насныханд ойлгомжтой хэлбэрээр тайлбарласан


Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв нь Сэтгэл судлалын шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх сурталчилан дэлгэрүүлэх, амьдралын өдөр тутмын хэрэглээнд нэвтрүүлэх, нийгмийн бүлгүүдэд нийгэм-сэтгэл зүйн асуудлыг шийдвэрлэхэд туслалцаа үзүүлэх зорилгын хүрээнд үйл ажиллагаагаа тогтвортой эрхэлж буй мэргэжлийн ууган байгууллагуудын нэг бөгөөд онол-практикийг хослуулан хувь хүн, хүүхэд, гэр бүл, байгууллага хамт олонд сэтгэл зүйн үйлчилгээг хүргэн ажиллаж байна.

Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв:

1. Мэргэжлийн ур чадвартай хамт олон;
2. Мэргэжлийн ёс зүйг эрхэмлэн, үйлчлүүлэгчээ хүндлэн, нууцыг хадгалж ажилладаг;
3. Үйлчлүүлэгчтэйгээ үр дүнтэй,тогтмол хамтын ажиллагааг эрхэмлэдэг;
4. Нийгэмд сэтгэл зүйн үйлчилгээний хэрэглээг нэвтрүүлэхэд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулахыг зорьдог;
5. Мэргэжилтнүүдийнхээ ур чадварыг тогтмол хөгжүүлж, үр дүнтэй үйлчилгээ үзүүлэхэд анхаардаг;

Үйл ажиллагаа:
1. Сэтгэл зүйн сургалт
2. Сэтгэл зүйн зөвлөгөө
3. Сэтгэл зүйн судалгаа, оношлогоо
4. Сэтгэл зүйн ном гарын авлага бүтээх, олны хүртээл болгох
5. Эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулах
6. Олон нийтийн сэтгэл зүйн боловсролыг дэмжих, хөгжүүлэх
7. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сэтгэл судлалын шинжлэх ухааныг сурталчилах
Сэтгэл Судлалын Үндэсний Төв нь нийт:
250 гаруй байгууллагуудтай хамтран ажиллаж
22000 хүнд сэтгэл зүйн сургалтаар
1500 хүнд сэтгэл зүйн зөвлөгөөгөөр
4400 хүнд судалгаа, оношилгоогоор хүрч ажилласан байна.


ФБ хуудас
Вебсайт: www.psychology.mn


Сэтгэл судлалын үндэсний төв 
Бизнес Плаза, 5 давхар, /"Гурван гал" худалдааны төвийн замын эсрэг талд/
1-р хороо, Сүхбаатар дүүрэг,
Улаанбаатар хот, Монгол улс
Утас: 77324233 /Даваа-Баасан гараг 9:00-18:00 цаг/
Сэтгэл судлаачийн 101 хариулт
Сэтгэл зүйн хүчин зүйлийн талаар, мөн асуудлаа ойлгож, хэрэгтэй өөрчлөлтүүдээ хэрхэн хийх талаарх мэдээлэл, зөвлөмж бүхий

Сэтгэлзүйн Фитнесс

Өнөө цагт хүн сэтгэл зүйгээ ч мөн адил дасгалжуулж /чийрэгжүүлж, дархлаажуулах/ хэрэгцээ шаардлагын хүрээнд гаргасан билээ

Боломж дандаа чиний гарт

Өсвөр насны бие-сэтгэл зүйн онцлогийг тус насныханд ойлгомжтой хэлбэрээр тайлбарласан

Хэрэглээний Сэтгэл Судлалын төвийн тухай



Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэн нь мэргэжлийн өндөр ур чадвартай, туршлагатай хамт олон сэтгэл судлаачийн ёс зүйг баримтлан нууцыг хадгалж, дэлхийн стандартад нийцсэн сэтгэл зүйн өрөө танхимд үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Мөн олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн практикт хэрэглэгддэг сонгодог арга аргачлал, оношлогооны багаж төхөөрөмж дээр шинжлэх ухааны үндэстэй оношлогоо явуулж, хүний бодит нөөц боломж, сэтгэл зүйн онцлог, авъяас чадвар зэргийг тодорхойлон, зөвлөгөө өгч хөгжүүлэхийн зэрэгцээ сургалт, тренинг зохион байгуулна.

Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэн нь эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгаа, сэтгэл зүйн оношилгоо, зөвлөгөөний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Утас:70008998

ФБ хуудас: www.facebook.com/setgelsudlal


Дэлгэрэнгүй мэдээллийг дараах зурган дээр дарж томруулж үзнэ үү





Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэн нь мэргэжлийн өндөр ур чадвартай, туршлагатай хамт олон сэтгэл судлаачийн ёс зүйг баримтлан нууцыг хадгалж, дэлхийн стандартад нийцсэн сэтгэл зүйн өрөө танхимд үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Мөн олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн практикт хэрэглэгддэг сонгодог арга аргачлал, оношлогооны багаж төхөөрөмж дээр шинжлэх ухааны үндэстэй оношлогоо явуулж, хүний бодит нөөц боломж, сэтгэл зүйн онцлог, авъяас чадвар зэргийг тодорхойлон, зөвлөгөө өгч хөгжүүлэхийн зэрэгцээ сургалт, тренинг зохион байгуулна.

Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэн нь эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгаа, сэтгэл зүйн оношилгоо, зөвлөгөөний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Утас:70008998

ФБ хуудас: www.facebook.com/setgelsudlal


Дэлгэрэнгүй мэдээллийг дараах зурган дээр дарж томруулж үзнэ үү



Ухаалаг утас бидэнд яаж нөлөөлдөг вэ ?



Сүүлийн үед ухаалаг утасны нөлөөг төрөл бүрийн салбарын эрдэмтэд судалаг болов. Ямар шаардлагатай гэж ? Та энэ асуултанд нэг хариулах гээд үзээрэй. Магадгүй та гар утасны “хамааралтай” болчихсон, түүний сөрөг нөлөөллөөс гарч чадахгүй яваа юм биш биз ? Бүр хамааралтай болсноо мэдэх ч үгүй явж байна уу? 

Тэгвэл гар утасны нөлөөг тайлбарласан зарим судалгаанууд:

Нэгэн судалгаагаар гар утас нь асуудал шийдвэрлэх чадварт нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ. Судалгаанд оролцогчдод мөр болгоноос нийлбэр нь 3-тай тэнцэх зэрэгцээ хоёр тоог хурдан хугацаанд олж, дугуйлах даалгавар өгөхдөө оролцогчдын 50%-д утсаа далд хийхийг санал болгосон бол нөгөө хэсэг хүмүүсийн утсыг ширээн дээр ил тавиулжээ. Туршилтын үеэр утас дуугараагүй ч утсаа ширээн дээр гаргаж тавьсан оролцогчдын гүйцэтгэл 20%-иар доогуур байв.

Хэдийгээр утас дугараагүй ч гүйцэтгэлд нөлөөлсний учир юу байв ? Энэ нь бид дуудлага, мессеж байнга хүлээдэг зуршилтай холбоотой оюун ухааны "гажуудал" юм. Утсаа оролдохгүй хажуудаа тавьсан ч бид нүдний булангаараа харж, байнга ажигладаг тул бидний анхаарал сарниж, даалгавар гүйцэтгэхдээ оюун ухаанаа бүрэн дайчилж чадаггүй.

Британы Эссекс их сургуулийн судалгаагаар ухаалаг гар утас нь зөвхөн асуудал шийдвэрлэх чадвараас гадна хүмүүс хоорондын харилцаанд сөргөөр нөлөөлдөг гэжээ. Тухайлбал, лабораторид явуулсан уг судалгаанд бие биесээ огт харж байгаагүй оролцогчдыг хоёр хоёроор нь суулгаад сүүлийн нэг сард амьдралд нь тохиолдсон сонирхолтой зүйлсийн талаар хоорондоо ярилцах даалгавар өгчээ. Тал хувийнх нь ширээн дээр гар утас, нөгөө хэсэгт нь тэмдэглэлийн дэвтэр тавьсан байна. Сонирхолтой нь нүднийх нь талбарт гар утас харагдаж байсан оролцогчид бие биедээ таатай сэтгэгдэл үлдээж чадаагүй бөгөөд өөрсдийг нь сайн ойлгохгүй, түүнд итгэхгүй байхын зэрэгцээ туршилтанд оролцогчид бие биентэйгээ дотносож, найзлах найдвар тун бага гэжээ.

АНУ-ын Виржинигийн их сургуулийн судалгаагаар хүмүүстэй харилцахад гар утас байх нь харилцагчдадаа сөрөг сэтгэгдэл үлдээхээс гадна харилцан яриаг чанаргүй, үр дүнгүй болгодгийг баталсан байдаг. “Бусадтай ярилцах үедээ гар утсаа оролдох нь бие биенийхээ нүд рүү харж ярихад саад болдог”  Ухаалаг гар утас нь анхаарал төвлөрөх чадамжийг бууруулаад зогсохгүй, гар утсыг байнга хэрэглэх ой санамжинд саад уучруулдаг. Жишээ нь мэдээллийг богино хугацааны ой санамжаас урт хугцааны санамж болгон хөрвүүлэхэд тархи амрах шаардлагатай. 



McGill их сургуулийн судалгаанд байршил тогтоогч GPS төхөөрөмж, системд найдах нь зарим талаараа гиппокампус тархийг ашиглах шаардлагагүй болгодог. Далайн морь хэлбэртэй гиппокампус тархи нь санамж, орон зайн баримжааг зохицуулах үүрэгтэй. Өөрийн оюун ухаан, мэдрэхүйд найдан орон зайг баримжаалдаг хүмүүсийн гиппокампус тархины идэвхижил GPS ашигладаг хүмүүсийнхээс хамаагүй өндөр байдаг. Мөн туршилтаар GPS ашигладаггүй хүмүүс ой тогтоолтын тестэнд илүү өндөр оноо авдаг ажээ. Урьд нь очиж байгаагүй газрын байршлийг тогтоох үед л GPS асаах хэрэгтэй гэж судлаачид зөвлөж байна. Хэрэв тэгвэл "гиппокампус" тархи танд баярлах болно.

Та цээжээр дотны хүмүүсийнхээ гар утасны дугаарыг хэлж чадах уу ? Хүмүүсийн гэрийн хаяг, гар утасны дугаарыг тэмдэглэхээ болиод багагүй хугацаа өнгөрчээ. Бүх мэдээлэл автоматаар таны утасны жагсаалтад хадгалагдана. Харин түүнийг санахын тулд олон дахин давтах шаардлагатай болдог. Ухаалаг утасны хэрэглэгчид чухал он сар, үйл явдлыг цээжлэх хэрэггүй болж. Эргэлзээтэй, мэдэхгүй зүйлс таарвал гүүглэдэхэд л хангалттай. 

Мичиганий их сургуулийн судалгаагаар хэдийгээр маш богинохон хугацаанд анхаарал сарниж байгаа мэт боловч энэ нь алдаа гаргах эрсдлийг маш ихээр нэмэгдүүлдэг. Оюун ухаан шийдвэр гаргахад маш их энерги зарцуулж, бидэнд ажлаа хийх энерги дутдаг. Түүнчлэн байнга шийдвэр гаргах шаардлага нь бие махбодийг ядаргаанд оруулдаг бөгөөд бидэнд тэр бүхнээс аль нь яаралтай хийх, аль нь хойшлуулж болохоор ажил байна вэ гэдгийг ялгаж чадахгүйд хүрдэг.

Асуудал нь ухаалаг утасны хэрэглээнд байгаа юм биш. Таны тархины хангалттай сайн хийж чадах зүйлсийг ухаалаг утас орлон гүйцэтгэж байгаад л асуудал буй. Энэ нь хоёр хөлөө ашиглан шатаар явахын оронд цахилгаан шатаар явахтай адил. Хурдан явах хэдий ч таны булчин шөрмөс ачаалал авахгүй, ажиллахгүй байна л гэсэн үг. Ухаалаг утас бол “оюун ухааны цахилгаан шат” л гэсэн үг.

Ухаалаг утас таныг ухаалаг хэвээр байлгах дараах 5 зөвлөмжид анхаарлаа хандуулаарай:

№1 Тархиа ухаалаг утсаар бүү орлуул

Утасны дугаар хадгалахаасаа өмнө өөрөө цээжлэхийг хичээ. Хүмүүстэй ярихдаа аль болох цээжээр дугаарыг нь цуглуулахыг бод. Аливаа асуудал гарвал электрон туслахтайгаа ярилцахаасаа өмнө тархиндаа нэг боломж өг.

№2 GPS ашиглахгүй байхыг хичээ

Өөрийн чадвартаа найдан аль болох орон зайн ой санамжаа идэвхитэй байлга. Огт мэдэхгүй газраар явж байгаа бол энэ асуудлыг шийдэх "ГИППОКАМПУС" тархиндаа боломж олгоод үз.

№3 Сүүлийн үеийн мэдээлэл олж авахад л ухаалаг утсаа хэрэглэ

Ихэнх хүмүүс гар утсыг чөлөөт цагаараа зугаацах зорилгоор хэрэглэдэг. Гэхдээ хэдхэн товшилтоор дэлхийн өнцөг буланд болж буй үйл явдал, мэдээ мэдээллийн гарчгийг гүйлгэн харах боломжтой. Мэдээлэл шаардлагатай үед л ухаалаг гар утсыг хэрэглэж бай.

№4 Сошиал медиан аппликейшний тусламжтай харилцааны чадвараа дээшлүүлж болно

Зарим видео тоглоом таны эмпати чадварыг (бусдыг ойлгох, мэдрэх чадвар) бэхжүүлж, илүү энэрэнгүй бие хүн болгохд тусалдаг. Твиттер, Фейсбүүк ч бас бидний нийгмийн хэрэгцээг хангадаг. Бусадтай холбоо, харилцаатай байх нь тун хялбар болсон бөгөөд нийгмийн харилцаанд идэвхитэй оролцсоноор бие хүн хөгжих боломж нээгдэнэ. Гэхдээ хэт их нээлттэй байх нь сошиал медиагийн зарим занганд оруулах аюултай тул болгоомжтой байх хэрэгтэй.

№5 Жолооны ард гар утсаа бүү оролд

Нэг дор олон зүйл амжуулахдаа сайн байсан ч жолооны ард суумагц анхаарлаа өөр зүйлсд хувиарлаж болохгүй гэдгийг бүх мэргэжилтнүүд санал нэгтэйгээр хэлдэг. Учир нь хүний ухамсар зөвхөн нэг л зүйлд төвлөрөх чадамжтай байдаг. Жишээ нь телевизийн нэвтрүүлэг үзэнгээ хичээлээ хийх, дуу сонсох зуураа ном унших нь ухамсар олон зүйлд зэрэг төвлөрч байна гэсэн үг биш. 


Ухаалаг утас өөрийн гэсэн үүрэгтэй, бас давуу талтай. Таны ажлыг хөнгөвчилж, ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ ухаалаг утас нь таны тархийг орлохоор бус үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэхээр бүтээгдсэн гэдгийг хэзээд битгий мартаарай.

Эх сурвалж: 
Svoboda, E., & Richards, B. (2009). Compensating for anterograde amnesia: A new training method that capitalizes on emerging smartphone technologies. Journal of the International Neuropsychological Society, 15(4), 629-638. 


Сэтгэл судлаач Б.Тунгалаг




Сүүлийн үед ухаалаг утасны нөлөөг төрөл бүрийн салбарын эрдэмтэд судалаг болов. Ямар шаардлагатай гэж ? Та энэ асуултанд нэг хариулах гээд үзээрэй. Магадгүй та гар утасны “хамааралтай” болчихсон, түүний сөрөг нөлөөллөөс гарч чадахгүй яваа юм биш биз ? Бүр хамааралтай болсноо мэдэх ч үгүй явж байна уу? 

Тэгвэл гар утасны нөлөөг тайлбарласан зарим судалгаанууд:

Нэгэн судалгаагаар гар утас нь асуудал шийдвэрлэх чадварт нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ. Судалгаанд оролцогчдод мөр болгоноос нийлбэр нь 3-тай тэнцэх зэрэгцээ хоёр тоог хурдан хугацаанд олж, дугуйлах даалгавар өгөхдөө оролцогчдын 50%-д утсаа далд хийхийг санал болгосон бол нөгөө хэсэг хүмүүсийн утсыг ширээн дээр ил тавиулжээ. Туршилтын үеэр утас дуугараагүй ч утсаа ширээн дээр гаргаж тавьсан оролцогчдын гүйцэтгэл 20%-иар доогуур байв.

Хэдийгээр утас дугараагүй ч гүйцэтгэлд нөлөөлсний учир юу байв ? Энэ нь бид дуудлага, мессеж байнга хүлээдэг зуршилтай холбоотой оюун ухааны "гажуудал" юм. Утсаа оролдохгүй хажуудаа тавьсан ч бид нүдний булангаараа харж, байнга ажигладаг тул бидний анхаарал сарниж, даалгавар гүйцэтгэхдээ оюун ухаанаа бүрэн дайчилж чадаггүй.

Британы Эссекс их сургуулийн судалгаагаар ухаалаг гар утас нь зөвхөн асуудал шийдвэрлэх чадвараас гадна хүмүүс хоорондын харилцаанд сөргөөр нөлөөлдөг гэжээ. Тухайлбал, лабораторид явуулсан уг судалгаанд бие биесээ огт харж байгаагүй оролцогчдыг хоёр хоёроор нь суулгаад сүүлийн нэг сард амьдралд нь тохиолдсон сонирхолтой зүйлсийн талаар хоорондоо ярилцах даалгавар өгчээ. Тал хувийнх нь ширээн дээр гар утас, нөгөө хэсэгт нь тэмдэглэлийн дэвтэр тавьсан байна. Сонирхолтой нь нүднийх нь талбарт гар утас харагдаж байсан оролцогчид бие биедээ таатай сэтгэгдэл үлдээж чадаагүй бөгөөд өөрсдийг нь сайн ойлгохгүй, түүнд итгэхгүй байхын зэрэгцээ туршилтанд оролцогчид бие биентэйгээ дотносож, найзлах найдвар тун бага гэжээ.

АНУ-ын Виржинигийн их сургуулийн судалгаагаар хүмүүстэй харилцахад гар утас байх нь харилцагчдадаа сөрөг сэтгэгдэл үлдээхээс гадна харилцан яриаг чанаргүй, үр дүнгүй болгодгийг баталсан байдаг. “Бусадтай ярилцах үедээ гар утсаа оролдох нь бие биенийхээ нүд рүү харж ярихад саад болдог”  Ухаалаг гар утас нь анхаарал төвлөрөх чадамжийг бууруулаад зогсохгүй, гар утсыг байнга хэрэглэх ой санамжинд саад уучруулдаг. Жишээ нь мэдээллийг богино хугацааны ой санамжаас урт хугцааны санамж болгон хөрвүүлэхэд тархи амрах шаардлагатай. 



McGill их сургуулийн судалгаанд байршил тогтоогч GPS төхөөрөмж, системд найдах нь зарим талаараа гиппокампус тархийг ашиглах шаардлагагүй болгодог. Далайн морь хэлбэртэй гиппокампус тархи нь санамж, орон зайн баримжааг зохицуулах үүрэгтэй. Өөрийн оюун ухаан, мэдрэхүйд найдан орон зайг баримжаалдаг хүмүүсийн гиппокампус тархины идэвхижил GPS ашигладаг хүмүүсийнхээс хамаагүй өндөр байдаг. Мөн туршилтаар GPS ашигладаггүй хүмүүс ой тогтоолтын тестэнд илүү өндөр оноо авдаг ажээ. Урьд нь очиж байгаагүй газрын байршлийг тогтоох үед л GPS асаах хэрэгтэй гэж судлаачид зөвлөж байна. Хэрэв тэгвэл "гиппокампус" тархи танд баярлах болно.

Та цээжээр дотны хүмүүсийнхээ гар утасны дугаарыг хэлж чадах уу ? Хүмүүсийн гэрийн хаяг, гар утасны дугаарыг тэмдэглэхээ болиод багагүй хугацаа өнгөрчээ. Бүх мэдээлэл автоматаар таны утасны жагсаалтад хадгалагдана. Харин түүнийг санахын тулд олон дахин давтах шаардлагатай болдог. Ухаалаг утасны хэрэглэгчид чухал он сар, үйл явдлыг цээжлэх хэрэггүй болж. Эргэлзээтэй, мэдэхгүй зүйлс таарвал гүүглэдэхэд л хангалттай. 

Мичиганий их сургуулийн судалгаагаар хэдийгээр маш богинохон хугацаанд анхаарал сарниж байгаа мэт боловч энэ нь алдаа гаргах эрсдлийг маш ихээр нэмэгдүүлдэг. Оюун ухаан шийдвэр гаргахад маш их энерги зарцуулж, бидэнд ажлаа хийх энерги дутдаг. Түүнчлэн байнга шийдвэр гаргах шаардлага нь бие махбодийг ядаргаанд оруулдаг бөгөөд бидэнд тэр бүхнээс аль нь яаралтай хийх, аль нь хойшлуулж болохоор ажил байна вэ гэдгийг ялгаж чадахгүйд хүрдэг.

Асуудал нь ухаалаг утасны хэрэглээнд байгаа юм биш. Таны тархины хангалттай сайн хийж чадах зүйлсийг ухаалаг утас орлон гүйцэтгэж байгаад л асуудал буй. Энэ нь хоёр хөлөө ашиглан шатаар явахын оронд цахилгаан шатаар явахтай адил. Хурдан явах хэдий ч таны булчин шөрмөс ачаалал авахгүй, ажиллахгүй байна л гэсэн үг. Ухаалаг утас бол “оюун ухааны цахилгаан шат” л гэсэн үг.

Ухаалаг утас таныг ухаалаг хэвээр байлгах дараах 5 зөвлөмжид анхаарлаа хандуулаарай:

№1 Тархиа ухаалаг утсаар бүү орлуул

Утасны дугаар хадгалахаасаа өмнө өөрөө цээжлэхийг хичээ. Хүмүүстэй ярихдаа аль болох цээжээр дугаарыг нь цуглуулахыг бод. Аливаа асуудал гарвал электрон туслахтайгаа ярилцахаасаа өмнө тархиндаа нэг боломж өг.

№2 GPS ашиглахгүй байхыг хичээ

Өөрийн чадвартаа найдан аль болох орон зайн ой санамжаа идэвхитэй байлга. Огт мэдэхгүй газраар явж байгаа бол энэ асуудлыг шийдэх "ГИППОКАМПУС" тархиндаа боломж олгоод үз.

№3 Сүүлийн үеийн мэдээлэл олж авахад л ухаалаг утсаа хэрэглэ

Ихэнх хүмүүс гар утсыг чөлөөт цагаараа зугаацах зорилгоор хэрэглэдэг. Гэхдээ хэдхэн товшилтоор дэлхийн өнцөг буланд болж буй үйл явдал, мэдээ мэдээллийн гарчгийг гүйлгэн харах боломжтой. Мэдээлэл шаардлагатай үед л ухаалаг гар утсыг хэрэглэж бай.

№4 Сошиал медиан аппликейшний тусламжтай харилцааны чадвараа дээшлүүлж болно

Зарим видео тоглоом таны эмпати чадварыг (бусдыг ойлгох, мэдрэх чадвар) бэхжүүлж, илүү энэрэнгүй бие хүн болгохд тусалдаг. Твиттер, Фейсбүүк ч бас бидний нийгмийн хэрэгцээг хангадаг. Бусадтай холбоо, харилцаатай байх нь тун хялбар болсон бөгөөд нийгмийн харилцаанд идэвхитэй оролцсоноор бие хүн хөгжих боломж нээгдэнэ. Гэхдээ хэт их нээлттэй байх нь сошиал медиагийн зарим занганд оруулах аюултай тул болгоомжтой байх хэрэгтэй.

№5 Жолооны ард гар утсаа бүү оролд

Нэг дор олон зүйл амжуулахдаа сайн байсан ч жолооны ард суумагц анхаарлаа өөр зүйлсд хувиарлаж болохгүй гэдгийг бүх мэргэжилтнүүд санал нэгтэйгээр хэлдэг. Учир нь хүний ухамсар зөвхөн нэг л зүйлд төвлөрөх чадамжтай байдаг. Жишээ нь телевизийн нэвтрүүлэг үзэнгээ хичээлээ хийх, дуу сонсох зуураа ном унших нь ухамсар олон зүйлд зэрэг төвлөрч байна гэсэн үг биш. 


Ухаалаг утас өөрийн гэсэн үүрэгтэй, бас давуу талтай. Таны ажлыг хөнгөвчилж, ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ ухаалаг утас нь таны тархийг орлохоор бус үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэхээр бүтээгдсэн гэдгийг хэзээд битгий мартаарай.

Эх сурвалж: 
Svoboda, E., & Richards, B. (2009). Compensating for anterograde amnesia: A new training method that capitalizes on emerging smartphone technologies. Journal of the International Neuropsychological Society, 15(4), 629-638. 


Сэтгэл судлаач Б.Тунгалаг


Дэлхийн "АУТИЗМ"-ын өдөрт зориулав


Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдөр 1989 оноос эхлэн жил бүр зохион байгуулагдаж байна. Энэ нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 62/139-р тогтоолоор батлагдсан. Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдрийнтухай НҮБ-ын гишүүн орнуудын дагадаг 4 гол тогтоол байдаг. Эдгээр нь:

№1 WAAD-ийг 4-р сарын 2нд тэмдэглэх

№2 WAAD-ийг тэмдэглэхэд НҮБ, гишүүн орнууд, төрийн бус байгууллагууд, хувийн хэвшлийн болон олон нийтийн байгууллагуудын оролцоог нэмэгдүүлэх

№3 Нийгмийн бүх түвшинд чиглэж, олон нийтийн аутизмын талаарх мэдлэгийг дээшлүүлэх

№4 НҮБ-ын гишүүн орнууд болон бүх НҮБ-ын бусад бүх нэгжүүдэд энэхүү мэдэгдлийг хүргүүлэхийг Ерөнхий Нарийн Бичгийн Даргаас шаардах зэрэг юм.

Ийнхүү Аутизмыг Таниулах Дэлхийн Өдөрт зориулан аутизм, түүний ангиллын талаар товч мэдээлэл хүргэж байна.

Аутизмын тодорхойлолт:

Аутизм нь мэдрэлийн системийн хөгжлийн эмгэг бөгөөд мэдрэлийн эсүүд, тэдгээрийн хоорондын холбоо болон зохион байгуулалтад өөрчлөлт орсноос үүдэн тархины мэдээлэл боловсруулах үйл явцад саатал үүссэн байдаг. Улмаар нийгмийн харилцан үйлчлэл болон харилцааны чадварыг зохицуулдаг тархины хэсгийн хэвийн хөгжил алдагдсан байдаг ба үгэн болон үгэн биш харилцааны чадвар суларсан байдал, хязгаарлагдмал болон дахин давтагдсан хэвшмэл зан үйлээр тодорхойлогддог. Анхны шинж тэмдэг нь 6 сартайгаас ажиглагдаж эхэлдэг бөгөөд 2-3 насанд бүрэн илэрдэг. Аутизм нь нэг шинж тэмдэгээр тодорхойлогддоггүй бөгөөд нийгмийн харилцан үйлчлэлийн доголдол; харилцааны чадварын алдагдал; хязгаарладмал сонирхол, нэгэн хэвийн зан үйл зэрэг гурвалсан шинж тэмдгээр илэрдэг. Мөн хооллолт нь  хэвийн биш байх нь түгээмэл боловч энэ нь оношилгооны чухал үзүүлэлт биш.

Аутизмын ангилал:

Аутизм нь 5-н “Түгээмэл Хөгжлийн Эмгэг” (PDD)-ийн нэг бөгөөд тэдгээр эмгэгүүд нь харилцаа, нийгмийн харилцан үйлчлэл, хэт хязгаарлагдмал сонирхол, давтагдмал зан үйлээр тодорхойлогддог.

Тэдгээр  5-н эмгэгт Аспергерийн синдром (энэ нь аутимзийн шинж тэмдэгтэй хамгийн ойр, шалтгаан нь төстэй байдаг), Реттийн синдром болон Хеллерийн хам шинж (childhood disintegrative disorder - аутизмтай хэд хэдэн шинж нь адилхан байдаг, гэхдээ шалтгаан нь өөр), Өөрөөр тодорхойлоогүй эмгэг (PDD-NOS, хэвийн биш аутизм гэж мөн хэлдэг) зэрэг эмгэгүүд багтдаг. Эдгээр эмгэгийг өөрөөр Аутизмын хүрээний эмгэгүүд (Autism Spectrum Disorders) гэж нэрлэдэг. Аспергерийн синдромтой хүмүүс аутизмтай хүмүүс шиг хэл ярианы хөгжлийн сааталтай биш байдаг.

Аутизмийг оюун ухааны үзүүлэлт болон өдөр тутмын амьдралд өөртөө үйлчлэх чадвараас нь  хамааран бага, дунд, өндөр үйл ажиллагаатай гэж ангилдаг. Гэхдээ энэхүү ангилал нь стандарт биш бөгөөд маргаантай байдаг байна. Мөн аутизм нь хам шинжит ба хам шинжит бус гэж ангилагддаг. Хам шинжит аутизм нь хүнд зан үйл, оюун ухааны гүнзгий хоцрогдол эсвэл бие мах бодийн төрөлхийн эмгэгтэй байдаг хавсарч илэрдэг. Хэдийгээр Аспергерийн синдромтой хүмүүс танин мэдэх чадварын хувьд аутизмтай хүмүүсээс илүү байдаг ч Аспергерийн синдром, Өндөр үйл ажиллагаатай аутизм болон хам шинжит бус аутизмийн хоорондын ялгаа тодорхой харагддаггүй.

Зарим судалгаанаас харахад, аутизм хэмээн оношлогдсон зарим хүүхдийн хэл яриа болон нийгмийн харилцааны хэвийн хөгжил ерөнхийдөө 15-30 сартай үеэсээ эхлэн алдагдсан байна. Үүнийг ухрах (regressive) аутизм гэж нэрлэдэг байна.

Аутизмын шинж тэмдэгүүд:

Аутизмийн маш олон шинж тэмдэг байдаг бөгөөд аутизмтай хүмүүст ялгаатай байдлаар илэрдэг. Шинж тэмдгүүдийг нарийвчилж авч үзвэл:

Нийгмийн харилцан үйлчлэл ба харилцаа холбоо: Дараах шинжүүдийг багтаана:

Харцаар холбоо тогтоох, нүүрний илэрхийлэл болон биеийн хэлэмж зэрэг үгэн биш харилцааны чадварын хөгжил илэрхий асуудалдтай байдаг

Үе тэнгийн хүүхдүүдтэй харилцаа холбоо тогтоох байдал дутагдалтай байна

Баяр хөөр, сонирхол, ололт амжилтаа  бусадтай хуваалцах сонирхолгүй

Бусдын сэтгэл санааг хуваалцдаггүй. Аутизмтай хүмүүст бусдын өвдөлт, гашуудал зэрэг мэдрэмжийг ойлгоход хүндрэлтэй байдаг.

Үгэн болон үгэн биш харилцаа. Дараах шинжүүд байна:

Хэл ярианы хөгжил нь дутагдалтай эсвэл сааталд орсон байна. Аутизмтай хүмүүсийн 40% нь огт ярьдаггүй.

Харилцааг эхлүүлэх алхам хийхэд асуудалтай байдаг. Мөн харилцааг эхлүүлсний дараа үргэлжлүүлэх нь аутизмтай хүмүүст хүндрэлтэй байдаг.

Хэвшмэл болон давтагдмал үг хэрэглэдэг. Аутизмтай хүмүүс өмнө сонссон үг болон өгүүлбэрээ давтдаг (echolalia).

Бусдыг сонсож ойлгох тэдэнд хүндрэлтэй байдаг. Тухайлбал, аутизмтай хүмүүс бусдын хошигнолыг ойлгодоггүй. Магадгүй тэд үг бүрчлэн тайлбарлуулах хэрэгтэй болдог.

Үйл ажиллагаа болон тоглоомын хязгаарлагдмал сонирхол. Дараах шинжүүд илэрнэ:

Тодорхой нэг хэсэгт ер бусын төвлөрдөг. Аутизмтай бага насны хүүхдүүд машинаар бүхэлд нь тоглохоос илүү зөвхөн дугуйгаар нь тоглох гэх мэт тоглоомын аль нэг хэсэгт төвлөрдөг.

Preoccupation with certain topics. Тухайлбал, том хүүхдүүд болон насанд хүрэгчдийн сонирхлыг видео тоглоом, худалдааны карт эсвэл license plates илүү татдаг.

Ижил төстэй болон хэвшил болсон зүйлийг шаарддаг. Тухайлбал, аутизмтай хүүхэд талх идэхийн өмнө үргэлж салат иддэг ч юмуу эсвэл сургууль руугаа өдөр бүр нэг л замаар явахыг шаарддаг

Хэвшмэл зан үйл (нэг үйлдлийг давтах). Магадгүй биеэ зайлах, гараа савах гэх мэт үйлдэл хийдэг.

Бага насны хүүхдэд илрэх аутизмийн шинж тэмдэг
Аутизмийн шинж тэмдэг нь 3 хүртэлх насанд хамгийн анх эцэг эх болон бусад асран хамгаалагчдад ажиглагддаг. Аутизм нь төрөлхийн шинжтэй боловч хүүхдийг нялх үед шинж тэмдгүүдийг нь ялгаж оношлох асуудал хүнд байдаг. Хүүхдүүд нь хөлд орохгүй байх, нуугдаж тоглох гэх мэт тодорхой тоглоом сонирхохгүй байх мөн хэлд орохгүй байвал эцэг эхчүүд анзаарч хэн нэгэнд хандаж эхэлдэг. Зарим тохиолдолд аутизмтай хүүхдүүд өөрийн насны бусад хүүхдүүдийн адил харгалзах насандаа ярьж эхэлдэг боловч хэл ярианы чадвараа алддаг. Эцэг эхчүүд заримдаа хүүхдийнхээ сонсголын чадварт эргэлзэж учраа олохоо больдог. Аутизмтай хүүхдүүд үе үе чихгүй юм шиг байдаг ч заримдаа алс хол сонсогдож байгаа галт тэрэгний дуу чимээг сонсчихсон байдаг.

Аутизмтай хүүхдүүдийг нийгмээс бүрэн тусгаарлагдсан, “өөрсдийн бий болгосон ертөнцдөө амьдардаг” гэсэн домог шиг сөрөг ойголт олон нийтийн дунд түгээмэл байдаг. Гэхдээ эрт, эрчимтэй эмчилгээний ачаар ихэнх хүүхдүүдийн бусадтай холбоо тогтоох, харилцах чадвар нэмэгддэг.

Өсвөр насны аутизмтай хүүхдэд илрэх шинж тэмдэгүүд

Өсвөр насны үед аутизмтай хүүхдүүдийн зан үйлийн хэлбэрүүд нь үе үе өөрчлөгддөг. Ихэнх хүүхдүүдийн чадвар нь нэмэгддэг боловч бусдыг ойлгох болон бусадтай холбоо тогтоох чадвар нь хоцрогдсон хэвээр байдаг. Аутизмтай өсвөр насныхан энэ насны энгийн хүүхдүүдтэй харьцуулахад бэлгийн бойжилт болон бэлгийн чиг хандлагын асуудал илүү бэрхшээлтэй байдаг. Өсвөр насны хөгжилтэй холбоотой депресс, түгшүүр, эпилепси зэрэг асуудлууд илүү эрсдэлтэй болдог.

Аутизмтай насанд хүрэгчдийн шинж тэмдэг

Зарим аутизмтай насанд хүрэгчид бие даан амьдрах болон ажиллах боломжтой байдаг. Хамгийн багадаа 33% нь бие даах чадвартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдний оюун ухааны түвшин болон харилцааны чадвараас хамаардаг. Харин зарим хүмүүсийн хувьд бусдын тусламж хэрэгтэй бөгөөд ялангуяа оюун ухааны түвшин доогуур болон ярьж чаддаггүй хүмүүст тусламж зайлшгүй шаардлагатай байдаг.

Аутизмтай хүмүүст зориулсан гэрт тулгуурласан эмчилгээний хөтөлбөрт хагас болон бүтэн цагийн supervision тусгагдсан байдаг. Энэхүү хөтөлбөрийн эцэст, өндөр үйл ажиллагаатай аутизмтай насанд хүрэгчдийн хувьд хэдийгээр бусад хүмүүстэй харилцаанд ороход бэрхшээлтэй байдаг ч тэд мэргэжил эзэмших болон бие даан амьдрах чадварт амжилттай суралцдаг. Гэхдээ тэдний оюун ухааны түвшин ихэвчлэн дунд болон дундаас байдаг. 

Бусад шинж тэмдэг

Аутизмтай олон хүнд анхаарлын сарнилт – хэт хөдөлгөөнтөх эмгэг (ADHD) илэрдэг. Аутизмтай хүмүүсийн ойролцоогоор 10% нь ямар нэгэн жагсаалтыг үг бүрчлэн цээжлэх, хуанлийн он сарыг тооцох, зураг зурах болон хөгжмийн чадвар зэрэг гоц авьяастай байдаг. Мөн тэдний мэдрэхүйн хэлбэр нь өвөрмөц байдаг, тухайлбал тэдэнд гэрэл мэдрэх нь хүндрэлтэй байдаг ч биед нь ямар нэгэн зүйлээр хүчтэй даралт өгөх нь тэдэнд тайван мэдрэмж төрүүлдэг. Зарим нь ямар ч өвдөлт мэдэрдэггүй байхад зарим нь сэтгэл түгшилтийн байдалтай байдаг. Мөн аутизмтай зарим хүмүүс хүчиллэг хүнсэнд дуртай байхад, зарим нь дургүй байдаг. Түүнчлэн аутимзтай хүмүүсийн 40%-70% нь нойрны асуудалтай байдаг байна.

“Анд Хүүхдүүд” ТББ-ын сэтгэл зүйч И.Бумбаяа

“Анд Хүүхдүүд” ТББ-ын хаяг
Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Эв - Эе хотхон, 32-ийн 235 тоот

Аутизмын талаарх байнгын мэдээ, мэдээлэл авахыг хүсвэл дараах хуудаас зочилно уу




Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдөр 1989 оноос эхлэн жил бүр зохион байгуулагдаж байна. Энэ нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 62/139-р тогтоолоор батлагдсан. Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдрийнтухай НҮБ-ын гишүүн орнуудын дагадаг 4 гол тогтоол байдаг. Эдгээр нь:

№1 WAAD-ийг 4-р сарын 2нд тэмдэглэх

№2 WAAD-ийг тэмдэглэхэд НҮБ, гишүүн орнууд, төрийн бус байгууллагууд, хувийн хэвшлийн болон олон нийтийн байгууллагуудын оролцоог нэмэгдүүлэх

№3 Нийгмийн бүх түвшинд чиглэж, олон нийтийн аутизмын талаарх мэдлэгийг дээшлүүлэх

№4 НҮБ-ын гишүүн орнууд болон бүх НҮБ-ын бусад бүх нэгжүүдэд энэхүү мэдэгдлийг хүргүүлэхийг Ерөнхий Нарийн Бичгийн Даргаас шаардах зэрэг юм.

Ийнхүү Аутизмыг Таниулах Дэлхийн Өдөрт зориулан аутизм, түүний ангиллын талаар товч мэдээлэл хүргэж байна.

Аутизмын тодорхойлолт:

Аутизм нь мэдрэлийн системийн хөгжлийн эмгэг бөгөөд мэдрэлийн эсүүд, тэдгээрийн хоорондын холбоо болон зохион байгуулалтад өөрчлөлт орсноос үүдэн тархины мэдээлэл боловсруулах үйл явцад саатал үүссэн байдаг. Улмаар нийгмийн харилцан үйлчлэл болон харилцааны чадварыг зохицуулдаг тархины хэсгийн хэвийн хөгжил алдагдсан байдаг ба үгэн болон үгэн биш харилцааны чадвар суларсан байдал, хязгаарлагдмал болон дахин давтагдсан хэвшмэл зан үйлээр тодорхойлогддог. Анхны шинж тэмдэг нь 6 сартайгаас ажиглагдаж эхэлдэг бөгөөд 2-3 насанд бүрэн илэрдэг. Аутизм нь нэг шинж тэмдэгээр тодорхойлогддоггүй бөгөөд нийгмийн харилцан үйлчлэлийн доголдол; харилцааны чадварын алдагдал; хязгаарладмал сонирхол, нэгэн хэвийн зан үйл зэрэг гурвалсан шинж тэмдгээр илэрдэг. Мөн хооллолт нь  хэвийн биш байх нь түгээмэл боловч энэ нь оношилгооны чухал үзүүлэлт биш.

Аутизмын ангилал:

Аутизм нь 5-н “Түгээмэл Хөгжлийн Эмгэг” (PDD)-ийн нэг бөгөөд тэдгээр эмгэгүүд нь харилцаа, нийгмийн харилцан үйлчлэл, хэт хязгаарлагдмал сонирхол, давтагдмал зан үйлээр тодорхойлогддог.

Тэдгээр  5-н эмгэгт Аспергерийн синдром (энэ нь аутимзийн шинж тэмдэгтэй хамгийн ойр, шалтгаан нь төстэй байдаг), Реттийн синдром болон Хеллерийн хам шинж (childhood disintegrative disorder - аутизмтай хэд хэдэн шинж нь адилхан байдаг, гэхдээ шалтгаан нь өөр), Өөрөөр тодорхойлоогүй эмгэг (PDD-NOS, хэвийн биш аутизм гэж мөн хэлдэг) зэрэг эмгэгүүд багтдаг. Эдгээр эмгэгийг өөрөөр Аутизмын хүрээний эмгэгүүд (Autism Spectrum Disorders) гэж нэрлэдэг. Аспергерийн синдромтой хүмүүс аутизмтай хүмүүс шиг хэл ярианы хөгжлийн сааталтай биш байдаг.

Аутизмийг оюун ухааны үзүүлэлт болон өдөр тутмын амьдралд өөртөө үйлчлэх чадвараас нь  хамааран бага, дунд, өндөр үйл ажиллагаатай гэж ангилдаг. Гэхдээ энэхүү ангилал нь стандарт биш бөгөөд маргаантай байдаг байна. Мөн аутизм нь хам шинжит ба хам шинжит бус гэж ангилагддаг. Хам шинжит аутизм нь хүнд зан үйл, оюун ухааны гүнзгий хоцрогдол эсвэл бие мах бодийн төрөлхийн эмгэгтэй байдаг хавсарч илэрдэг. Хэдийгээр Аспергерийн синдромтой хүмүүс танин мэдэх чадварын хувьд аутизмтай хүмүүсээс илүү байдаг ч Аспергерийн синдром, Өндөр үйл ажиллагаатай аутизм болон хам шинжит бус аутизмийн хоорондын ялгаа тодорхой харагддаггүй.

Зарим судалгаанаас харахад, аутизм хэмээн оношлогдсон зарим хүүхдийн хэл яриа болон нийгмийн харилцааны хэвийн хөгжил ерөнхийдөө 15-30 сартай үеэсээ эхлэн алдагдсан байна. Үүнийг ухрах (regressive) аутизм гэж нэрлэдэг байна.

Аутизмын шинж тэмдэгүүд:

Аутизмийн маш олон шинж тэмдэг байдаг бөгөөд аутизмтай хүмүүст ялгаатай байдлаар илэрдэг. Шинж тэмдгүүдийг нарийвчилж авч үзвэл:

Нийгмийн харилцан үйлчлэл ба харилцаа холбоо: Дараах шинжүүдийг багтаана:

Харцаар холбоо тогтоох, нүүрний илэрхийлэл болон биеийн хэлэмж зэрэг үгэн биш харилцааны чадварын хөгжил илэрхий асуудалдтай байдаг

Үе тэнгийн хүүхдүүдтэй харилцаа холбоо тогтоох байдал дутагдалтай байна

Баяр хөөр, сонирхол, ололт амжилтаа  бусадтай хуваалцах сонирхолгүй

Бусдын сэтгэл санааг хуваалцдаггүй. Аутизмтай хүмүүст бусдын өвдөлт, гашуудал зэрэг мэдрэмжийг ойлгоход хүндрэлтэй байдаг.

Үгэн болон үгэн биш харилцаа. Дараах шинжүүд байна:

Хэл ярианы хөгжил нь дутагдалтай эсвэл сааталд орсон байна. Аутизмтай хүмүүсийн 40% нь огт ярьдаггүй.

Харилцааг эхлүүлэх алхам хийхэд асуудалтай байдаг. Мөн харилцааг эхлүүлсний дараа үргэлжлүүлэх нь аутизмтай хүмүүст хүндрэлтэй байдаг.

Хэвшмэл болон давтагдмал үг хэрэглэдэг. Аутизмтай хүмүүс өмнө сонссон үг болон өгүүлбэрээ давтдаг (echolalia).

Бусдыг сонсож ойлгох тэдэнд хүндрэлтэй байдаг. Тухайлбал, аутизмтай хүмүүс бусдын хошигнолыг ойлгодоггүй. Магадгүй тэд үг бүрчлэн тайлбарлуулах хэрэгтэй болдог.

Үйл ажиллагаа болон тоглоомын хязгаарлагдмал сонирхол. Дараах шинжүүд илэрнэ:

Тодорхой нэг хэсэгт ер бусын төвлөрдөг. Аутизмтай бага насны хүүхдүүд машинаар бүхэлд нь тоглохоос илүү зөвхөн дугуйгаар нь тоглох гэх мэт тоглоомын аль нэг хэсэгт төвлөрдөг.

Preoccupation with certain topics. Тухайлбал, том хүүхдүүд болон насанд хүрэгчдийн сонирхлыг видео тоглоом, худалдааны карт эсвэл license plates илүү татдаг.

Ижил төстэй болон хэвшил болсон зүйлийг шаарддаг. Тухайлбал, аутизмтай хүүхэд талх идэхийн өмнө үргэлж салат иддэг ч юмуу эсвэл сургууль руугаа өдөр бүр нэг л замаар явахыг шаарддаг

Хэвшмэл зан үйл (нэг үйлдлийг давтах). Магадгүй биеэ зайлах, гараа савах гэх мэт үйлдэл хийдэг.

Бага насны хүүхдэд илрэх аутизмийн шинж тэмдэг
Аутизмийн шинж тэмдэг нь 3 хүртэлх насанд хамгийн анх эцэг эх болон бусад асран хамгаалагчдад ажиглагддаг. Аутизм нь төрөлхийн шинжтэй боловч хүүхдийг нялх үед шинж тэмдгүүдийг нь ялгаж оношлох асуудал хүнд байдаг. Хүүхдүүд нь хөлд орохгүй байх, нуугдаж тоглох гэх мэт тодорхой тоглоом сонирхохгүй байх мөн хэлд орохгүй байвал эцэг эхчүүд анзаарч хэн нэгэнд хандаж эхэлдэг. Зарим тохиолдолд аутизмтай хүүхдүүд өөрийн насны бусад хүүхдүүдийн адил харгалзах насандаа ярьж эхэлдэг боловч хэл ярианы чадвараа алддаг. Эцэг эхчүүд заримдаа хүүхдийнхээ сонсголын чадварт эргэлзэж учраа олохоо больдог. Аутизмтай хүүхдүүд үе үе чихгүй юм шиг байдаг ч заримдаа алс хол сонсогдож байгаа галт тэрэгний дуу чимээг сонсчихсон байдаг.

Аутизмтай хүүхдүүдийг нийгмээс бүрэн тусгаарлагдсан, “өөрсдийн бий болгосон ертөнцдөө амьдардаг” гэсэн домог шиг сөрөг ойголт олон нийтийн дунд түгээмэл байдаг. Гэхдээ эрт, эрчимтэй эмчилгээний ачаар ихэнх хүүхдүүдийн бусадтай холбоо тогтоох, харилцах чадвар нэмэгддэг.

Өсвөр насны аутизмтай хүүхдэд илрэх шинж тэмдэгүүд

Өсвөр насны үед аутизмтай хүүхдүүдийн зан үйлийн хэлбэрүүд нь үе үе өөрчлөгддөг. Ихэнх хүүхдүүдийн чадвар нь нэмэгддэг боловч бусдыг ойлгох болон бусадтай холбоо тогтоох чадвар нь хоцрогдсон хэвээр байдаг. Аутизмтай өсвөр насныхан энэ насны энгийн хүүхдүүдтэй харьцуулахад бэлгийн бойжилт болон бэлгийн чиг хандлагын асуудал илүү бэрхшээлтэй байдаг. Өсвөр насны хөгжилтэй холбоотой депресс, түгшүүр, эпилепси зэрэг асуудлууд илүү эрсдэлтэй болдог.

Аутизмтай насанд хүрэгчдийн шинж тэмдэг

Зарим аутизмтай насанд хүрэгчид бие даан амьдрах болон ажиллах боломжтой байдаг. Хамгийн багадаа 33% нь бие даах чадвартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдний оюун ухааны түвшин болон харилцааны чадвараас хамаардаг. Харин зарим хүмүүсийн хувьд бусдын тусламж хэрэгтэй бөгөөд ялангуяа оюун ухааны түвшин доогуур болон ярьж чаддаггүй хүмүүст тусламж зайлшгүй шаардлагатай байдаг.

Аутизмтай хүмүүст зориулсан гэрт тулгуурласан эмчилгээний хөтөлбөрт хагас болон бүтэн цагийн supervision тусгагдсан байдаг. Энэхүү хөтөлбөрийн эцэст, өндөр үйл ажиллагаатай аутизмтай насанд хүрэгчдийн хувьд хэдийгээр бусад хүмүүстэй харилцаанд ороход бэрхшээлтэй байдаг ч тэд мэргэжил эзэмших болон бие даан амьдрах чадварт амжилттай суралцдаг. Гэхдээ тэдний оюун ухааны түвшин ихэвчлэн дунд болон дундаас байдаг. 

Бусад шинж тэмдэг

Аутизмтай олон хүнд анхаарлын сарнилт – хэт хөдөлгөөнтөх эмгэг (ADHD) илэрдэг. Аутизмтай хүмүүсийн ойролцоогоор 10% нь ямар нэгэн жагсаалтыг үг бүрчлэн цээжлэх, хуанлийн он сарыг тооцох, зураг зурах болон хөгжмийн чадвар зэрэг гоц авьяастай байдаг. Мөн тэдний мэдрэхүйн хэлбэр нь өвөрмөц байдаг, тухайлбал тэдэнд гэрэл мэдрэх нь хүндрэлтэй байдаг ч биед нь ямар нэгэн зүйлээр хүчтэй даралт өгөх нь тэдэнд тайван мэдрэмж төрүүлдэг. Зарим нь ямар ч өвдөлт мэдэрдэггүй байхад зарим нь сэтгэл түгшилтийн байдалтай байдаг. Мөн аутизмтай зарим хүмүүс хүчиллэг хүнсэнд дуртай байхад, зарим нь дургүй байдаг. Түүнчлэн аутимзтай хүмүүсийн 40%-70% нь нойрны асуудалтай байдаг байна.

“Анд Хүүхдүүд” ТББ-ын сэтгэл зүйч И.Бумбаяа

“Анд Хүүхдүүд” ТББ-ын хаяг
Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Эв - Эе хотхон, 32-ийн 235 тоот

Аутизмын талаарх байнгын мэдээ, мэдээлэл авахыг хүсвэл дараах хуудаас зочилно уу



21-р зууны сэтгэцийн өвчлөл: PC донтолт



Та хүүхэд ахуй цагтаа ямар тоглоомоор тоглож өссөн бэ ? гэсэн асуултанд хэрхэн хариулж буйгаар нь тухайн хүний амьдарч байсан нийгэм, гэр бүл бүр тэр ч атугай сонирхол хүсэл мөрөөдлийг нь танихад томоохон тус болно гэхэд та итгэх үү?
         
            Өнөөгийн Монголын нийгмийн дунд эргэм насны буюу социалист нийгэмд хүмүүжсэн болон ардчиллын эхэн үед нас биенд хүрч өрх тусгаарласан эцэг эхчүүдийн толгойны өвчин бол “Компютер тоглоом  ба хүүхэд” түүнийг тойрсон асуудлууд гээд хэлчихвэл нэг их буруудахгүй байх. Тэдний бага  насанд байсан айл гэр болж тоглох, баавгайн чих, нуугдах зэрэг багийн ажиллагаа, хичээл зүтгэл шаардсан амьд харилцаанд түшиглэсэн тоглоомыг бус компютер, телевизорийн дэлгэцэн доторх кибер ертөнц дэх өрсөлдөөн, сорилт дахь баатруудыг илүүд үзэх болсон хүүхдүүдээ ойлгохгүй байх нь зүйн хэрэг.


1972 онд дэлхийн анхны гэрийн видео тоглоом болох “Maqnauox Odysse” бүтээгдэж 330,000 ширхэг худалдаалагдаж байсан бол түүнээс хойш сега, мега /1994 – 1998/; Sony-ийн Play station /1997 – 2000/; Nintendo-ийн Жеймс Бонд /1999 - 2001/ зэрэг тоглоомууд бүтээгдэж өсвөр насны хөвгүүд төдийгүй залуусын хамгийн ихээр сонирхдог зүйл болж чадсан.

Өнөөдөр УБ хот төдийгүй бусад аймаг хотуудын сургууль болгоны хажууханд  интернет кафе, ПС тоглоомын газрууд байдаг гэхэд хилсдэхгүй. Хүүхдүүд багаасаа л ээж аав, эмээ өвөөгийн өгсөн тоглоом болох машин, ан амьтан зэрэгтэй ярьж, өөрөө дуу оруулж, хөдөлгөөн үйл явдал үүсгэн тоглож өсдөг. Харин хожим юмны учрыг ойлгохтой зэрэгцэн компютер тоглоомон доторх амьд биетийн хөдөлгөөн, үйл явц, адал явдал нь илүү бодит өрнөлтэй байгаа нь сонирхоыг нь  илүүтэй татаж хамгийн чухал нь “өөрөө тэднийг удирдана” гэдэг бол тэдний хувьд хамгийн чухал мэдрэмж. Тэрхүү тоглоомыг тоглоход тэдний сэтгэр хөдлөл, сэтгэл ханамж, хүсэл нь илрэх бөгөөд дан ганц тоглох бус өсвөр насны хүүхдүүдийн хамгийн эрхэм хэрэгцээ болох “Ямар нэгэн бүлэгт харьяалагдах”хэрэгцээ нь хангагдах нь бүр ч таатай байх нь ойлгомжтой. Харин эцэг эхчүүдийн тухайд тоглодог л бол “донтсон” гэж ойлгох нь үл ойлголцолын эхлэл юм.

Таны хүүхэд үнэхээр донтоод тоглоод байна уу ? эсвэл сонирхоод тоглоод байна уу ? гэдэг бол хамгийн чухал. Яагаад гэвэл сонирхол болон донтолт хоорондоо эрс тэс ялгаатай. Өөрийн сонирхолоо мэргэжлийн түвшинд буюу кибер спортын тамирчин болгон өргөжүүлж байгаа нь бага ч бай, их ч бай аливаа нийгмийн бүлэгт өрсөлдөөн байх нь оролцогчийг жирийн нэг сонирхогчоос мэргэжилтэн болгодог бичигдээгүй хуулийн илрэл. Харин зүгээр л өрх гэр дэхь гишүүний үүрэг, нийгэм дэх оролцооноос зайлсхийж утга учиргүй, дэмий байдлыг эрхэмлэн тоглох нь юунд хүргэх вэ?



Донтож тоглож байгаа хүн худлаа ярьж эхэлдэг бөгөөд хүүхдүүдийн хувьд бүр ч их, мөн дээр нь нойрны дэглэм, хоолны дуршил өөрчлөгдөж, тоглоомоо тоглох мөнгөө олохын тулд хулгай хийж тоглох хүслээ хангадаг. Мөн бие физиологид өөрчлөлт гарч эхэлдэг бөгөөд нүдний хараа муудахаас эхлээд биеийн булчин суларч, тулгуур эрхтэний өөрчлөлт гардаг. Хамгийн гол нь мэдрэлийн ядаргааны улмаас ууртай, цочмог болж түгшимтгий, дотогшоогоо болохын сацуу хий зүйл сонсох, харж эхэлдэг байна. Манай улсын хувьд СЭМҮТ-д ант 1996 онд компютер тоглоомын донтолт оноштойгоор эмчлүүлж эхэлж байсан бол өдгөө жилдээ 40 хол давсан хүүхэд эмчлүүлдэг гэх тоо баримт бий. Гэхдээ энэ бол нэг ёсондоо эцэг эх, асран хамгаалагчийн хяналт сайтай хүүхдүүд гэсэн үг. Харин донтолтыг үүсгэгч гадаад хүчин зүйл болох гэр бүлийн эерэг уур амьсгал, бүрэн бүтэн байдал зэрэг нь хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамжинд чухал нөлөө үзүүлдэг. Хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамж сул, өөрийн илэрхийлэл, үнэлэмж зэрэг нь бүрэн хангагдаж чадахгүй нөхцөлд хүүхэд өнөөх компютер тоглоомоор өөрийн хэрэгцээгээ хангаж байдаг. Нөгөөтэйгүүр техник технологи өндөр хөгжсөн өнөө үед хүүхдэд үүсэх хэрэгцээний дутмагшлыг зөв цагийн хуваарь, системээр тоглуулах нь хамгийн зөв арга. Шууд хорьж, болиулах нь эргээд тухайн хүүхдийн эцэг эхдээ итгэх итгэл, харилцан ойлголцолд сөрөг нөлөөг авчрах бөгөөд тухайн тоглоомоос илүү амьд харилцаа, ээнэгшилтын хүүхэддээ бий болгох нь нэн чухал юм.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн 



Та хүүхэд ахуй цагтаа ямар тоглоомоор тоглож өссөн бэ ? гэсэн асуултанд хэрхэн хариулж буйгаар нь тухайн хүний амьдарч байсан нийгэм, гэр бүл бүр тэр ч атугай сонирхол хүсэл мөрөөдлийг нь танихад томоохон тус болно гэхэд та итгэх үү?
         
            Өнөөгийн Монголын нийгмийн дунд эргэм насны буюу социалист нийгэмд хүмүүжсэн болон ардчиллын эхэн үед нас биенд хүрч өрх тусгаарласан эцэг эхчүүдийн толгойны өвчин бол “Компютер тоглоом  ба хүүхэд” түүнийг тойрсон асуудлууд гээд хэлчихвэл нэг их буруудахгүй байх. Тэдний бага  насанд байсан айл гэр болж тоглох, баавгайн чих, нуугдах зэрэг багийн ажиллагаа, хичээл зүтгэл шаардсан амьд харилцаанд түшиглэсэн тоглоомыг бус компютер, телевизорийн дэлгэцэн доторх кибер ертөнц дэх өрсөлдөөн, сорилт дахь баатруудыг илүүд үзэх болсон хүүхдүүдээ ойлгохгүй байх нь зүйн хэрэг.


1972 онд дэлхийн анхны гэрийн видео тоглоом болох “Maqnauox Odysse” бүтээгдэж 330,000 ширхэг худалдаалагдаж байсан бол түүнээс хойш сега, мега /1994 – 1998/; Sony-ийн Play station /1997 – 2000/; Nintendo-ийн Жеймс Бонд /1999 - 2001/ зэрэг тоглоомууд бүтээгдэж өсвөр насны хөвгүүд төдийгүй залуусын хамгийн ихээр сонирхдог зүйл болж чадсан.

Өнөөдөр УБ хот төдийгүй бусад аймаг хотуудын сургууль болгоны хажууханд  интернет кафе, ПС тоглоомын газрууд байдаг гэхэд хилсдэхгүй. Хүүхдүүд багаасаа л ээж аав, эмээ өвөөгийн өгсөн тоглоом болох машин, ан амьтан зэрэгтэй ярьж, өөрөө дуу оруулж, хөдөлгөөн үйл явдал үүсгэн тоглож өсдөг. Харин хожим юмны учрыг ойлгохтой зэрэгцэн компютер тоглоомон доторх амьд биетийн хөдөлгөөн, үйл явц, адал явдал нь илүү бодит өрнөлтэй байгаа нь сонирхоыг нь  илүүтэй татаж хамгийн чухал нь “өөрөө тэднийг удирдана” гэдэг бол тэдний хувьд хамгийн чухал мэдрэмж. Тэрхүү тоглоомыг тоглоход тэдний сэтгэр хөдлөл, сэтгэл ханамж, хүсэл нь илрэх бөгөөд дан ганц тоглох бус өсвөр насны хүүхдүүдийн хамгийн эрхэм хэрэгцээ болох “Ямар нэгэн бүлэгт харьяалагдах”хэрэгцээ нь хангагдах нь бүр ч таатай байх нь ойлгомжтой. Харин эцэг эхчүүдийн тухайд тоглодог л бол “донтсон” гэж ойлгох нь үл ойлголцолын эхлэл юм.

Таны хүүхэд үнэхээр донтоод тоглоод байна уу ? эсвэл сонирхоод тоглоод байна уу ? гэдэг бол хамгийн чухал. Яагаад гэвэл сонирхол болон донтолт хоорондоо эрс тэс ялгаатай. Өөрийн сонирхолоо мэргэжлийн түвшинд буюу кибер спортын тамирчин болгон өргөжүүлж байгаа нь бага ч бай, их ч бай аливаа нийгмийн бүлэгт өрсөлдөөн байх нь оролцогчийг жирийн нэг сонирхогчоос мэргэжилтэн болгодог бичигдээгүй хуулийн илрэл. Харин зүгээр л өрх гэр дэхь гишүүний үүрэг, нийгэм дэх оролцооноос зайлсхийж утга учиргүй, дэмий байдлыг эрхэмлэн тоглох нь юунд хүргэх вэ?



Донтож тоглож байгаа хүн худлаа ярьж эхэлдэг бөгөөд хүүхдүүдийн хувьд бүр ч их, мөн дээр нь нойрны дэглэм, хоолны дуршил өөрчлөгдөж, тоглоомоо тоглох мөнгөө олохын тулд хулгай хийж тоглох хүслээ хангадаг. Мөн бие физиологид өөрчлөлт гарч эхэлдэг бөгөөд нүдний хараа муудахаас эхлээд биеийн булчин суларч, тулгуур эрхтэний өөрчлөлт гардаг. Хамгийн гол нь мэдрэлийн ядаргааны улмаас ууртай, цочмог болж түгшимтгий, дотогшоогоо болохын сацуу хий зүйл сонсох, харж эхэлдэг байна. Манай улсын хувьд СЭМҮТ-д ант 1996 онд компютер тоглоомын донтолт оноштойгоор эмчлүүлж эхэлж байсан бол өдгөө жилдээ 40 хол давсан хүүхэд эмчлүүлдэг гэх тоо баримт бий. Гэхдээ энэ бол нэг ёсондоо эцэг эх, асран хамгаалагчийн хяналт сайтай хүүхдүүд гэсэн үг. Харин донтолтыг үүсгэгч гадаад хүчин зүйл болох гэр бүлийн эерэг уур амьсгал, бүрэн бүтэн байдал зэрэг нь хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамжинд чухал нөлөө үзүүлдэг. Хүүхдийн сэтгэл зүйн чадамж сул, өөрийн илэрхийлэл, үнэлэмж зэрэг нь бүрэн хангагдаж чадахгүй нөхцөлд хүүхэд өнөөх компютер тоглоомоор өөрийн хэрэгцээгээ хангаж байдаг. Нөгөөтэйгүүр техник технологи өндөр хөгжсөн өнөө үед хүүхдэд үүсэх хэрэгцээний дутмагшлыг зөв цагийн хуваарь, системээр тоглуулах нь хамгийн зөв арга. Шууд хорьж, болиулах нь эргээд тухайн хүүхдийн эцэг эхдээ итгэх итгэл, харилцан ойлголцолд сөрөг нөлөөг авчрах бөгөөд тухайн тоглоомоос илүү амьд харилцаа, ээнэгшилтын хүүхэддээ бий болгох нь нэн чухал юм.

Сэтгэл судлаач Д. Лхамсүрэн