Витамин Д ба Марталтын өвчин

АНУ-ын Эрүүл мэндийн судалгааны хүрээлэнгээс витамин Д болон алцгеймерийн (марталтын) өвчин хоорондын хамаарлын талаар алцгеймер болон сэтгэцийн бусад төрлийн олдмол хомсдолын өвчингүй 73 орчим насны, 1658 хүн хамарсан томоохон судалгааг хийжээ. Энэхүү судалгаа 5 жилийн турш үргэлжилж судалгааг эхлэхээс өмнө судалгаанд оролцогчдын цусан дахь Витамин Д-н хэмжээг хэмжиж үзсэн байна. Харин энэ сард гарсан судалгааны дүнгээс үзэхэд дээрх оролцогчдоос 171 хүнд ямар нэг байдлаар сэтгэцийн олдмол өвчний шинж тэмдэгүүд илэрсэн ба тус  хүмүүсийн цусан дахь витамин Д-н хэмжээг судалгаанд оролцохоос өмнө үеийнхтэй харьцуулахад өмнөх хэмжээнээс хамаагүй бага хэмжээтэй байсан байна.

Хүмүүсийн насжилт, боловсрол, хүйс, биеийн жингийн хэмжээ, архи тамхины хэрэглээ, цусан дахь сахарын хэмжээ, цусны даралт зэрэг сэтгэцийн өвчнийг үүсгэгч хүчин зүйлүүдийг давхар хянаж байсан байна.

Судалгаанд оролцогсдын нэг литр цусан дахь витамин Д-н хэмжээ 25-50н наномоль байхад алцгеймер тусах магадлал 53%-иар нэмэгдэж, мөн нийт сэтгэцийн олдмол өвчтэй хүмүүсийн 30%-д  нь алцгеймер болон бусад төрлийн сэтгэцийн олдмол өвчний хам шинж илэрчээ.

Уг судалгааг удирдсан Эксетер их сургуулийн профессор багш Лэйн Ланг судалгааны үр дүнгийн талаар “ Сэтгэцийн олдмол өвчнүүд тэр дундаа алцгеймрийн өвчин ихэвчлэн настай хүмүүст зонхилон тохиолддог учраас дийлэнх хүмүүс энэ өвчний шалтгааныг зөвхөн насжилттай холбон тайлбарласаар ирсэн. Гэхдээ бид явуулсан судалгаандаа өвчин үүсгэгч бусад хүчин зүйлсийн хэвийн үйл ажиллагааг хянаж байсан. Хүний цусан дахь витамин Д-н хэмжээ буурснаар тархины хэвийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт орж эхэлдэг нь судалгаагаар тогтоогдсон. Тийм ч учраас өндөр настай хүмүүсийг аль болох агаар салхинд байлгаж, загас, үр тариа, өндөг, элэг зэрэг Д витамин агуулагддаг хоол хүнсийг ихээр хэрэглэх хэрэгтэй. ” 

Л. Сарангэрэл

Хосын харилцааны 27 дүрэм

Хайрлаж, хайрлуулах нь бид бүгдийн нэг чухал хэрэгцээ билээ. Хайрлаж, хайрлуулж байхдаа хүн хамгийн их бүтээмжтэй ажилладаг ч гэж үздэг. Гэхдээ энэ харилцааг авч явахад бидэнд маш их асуудал тулгардаг.

 “Эрүүл харилцаа гэж ямар харилцааг хэлэх вэ?” гэсэн асуултанд та ямар хариулт өгөх вэ? Эрэгцүүлэн нэг бодоорой. Энэ салбарын (хосын харилцаа, гэр бүл) талаар бичдэг, судалдаг; хүүхдийн өсөн торниж буй орчны талаар анхаардаг судлаач бид эрүүл харилцааны талаар бичиж тайлбарлах нь бидний үүрэг билээ.

Олон эрдэмтэдийн цуглуулсан хэдэн жилийн судалгаа, эх сурвалжаас үндэслэн харилцааны үндсэн хэдэн дүрмийг хүргэх гэж байна.  Энэ зүгээр нэг сонирхолтой жагсаалт яав ч биш. Харин хамгийн хэрэгтэй жагсаалт юм. Хэвлэж гаргаад, хөргөгч, ханан дээрээ наагаарай. Бид танаас шалгалт авахгүй ч – амьдрал таныг шалгана:

        1.    Найз залуу/бүсгүй, нөхөр/эхнэрээ зөв сонго.
Бид хэн нэгэнд маш олон шалтгаанаар татагддаг. Тэд бидний өнгөрсөн үеийн хэн нэгнийг санагдуулдаг. Тэд бидэнд бэлэг бэлэглэж, онцгой гэж мэдрүүлдэг. Найз залуу/бүсгүйнхээ зан чанар, ааш авир, үнэт зүйл, үг үйлдэл хоёрынх нь холбоо хамаарал, бусадтай харилцах харилцаанд нь үнэлгээ өг.

        2.    Түүний хайр дурлалын талаарх итгэл үнэмшлийг нь мэд.
Хүмүүс хайр дурлал, хосын харилцааны талаар янз бүрийн, ихэвчлэн зөрчилт ойлголттой байдаг. Харилцаанд хууралт гарч ирнэ гэдэгт итгэдэг хүнтэй хамт амьдрахыг та хүсэхгүй байх. Тийм хүмүүс байхгүй зүйлийг ч бий болгож чадна.

        3.    Секс, хайр хоёрыг ялга.
Ялангуяа харилцааны эхэн үед шохоорхол болон сексийн дур хүслийг хайр гэж андуурдаг. 

        4.    Өөрийн хэрэгцээг ухамсарлаж, ойлгомжтойгоор илэрхийлж хэл.
Харилцаа – тааварын (оньсого таадаг) тоглоом биш.  Хүмүүс өөрийн хүсэл, хэрэгцээгээ хэлэхээс эмээж, айснаасаа болж түүнийгээ өнгөлөн далдалдаг. Үр дүнд нь хүссэн зүйлээ авч чадаагүйгээсээ болж урам нь хугарч; “илэрхийлээгүй” хэрэгцээг нь хангаж өгсөнгүй гэж найз бүсгүй/залуудаа уурлана.

        5.    Үнэнч байдалгүйгээр дотно харилцаа бий болохгүй.
Таны хамтрагч бодол уншиж чадахгүй шүү дээ.

        6.    Хүндлэл, хүндлэл бас дахин хүндлэл.
Хүндлүүлэхийн тулд өөрөө эхлээд хүнийг хүндэлдэг бай. Харилцан бие биесээ хүндэлдэг байх нь маш чухал, шударга харилцааны гол үндэс билээ.

        7.    Өөрсдийгөө нэг баг гэж хар.
Та хоёр бол 2 давтагдашгүй хувь хүн бөгөөд өөр өөр үзэл бодол, онцлог чанартай. Багийн тань үнэ цэнэ бол та хоёрын ялгаатай байдал.

        8.    Ялгаатай байдлаа яаж удирдахыг сур.
Энэ бол харилцаагаа амжилттай авч явах түлхүүр. Санал зөрөлдөх нь харилцааг живүүлдэггүй. Харин нэр нэрээ дуудалцах нь үгүй хийдэг. Хоёр хүний хоорондын ялгаанаас үүсэх сөрөг сэтгэл хөдлөлийг хэрхэн зохицуулахыг сур. “Чулуун хана босгох” эсвэл асуудлаас зайлсхийх нь асуудлыг зохицуулж байгаа хэрэг огт биш.

       9.   Найз бүсгүй/залуугийн тань хийж буй үйлдэл таны дургүйг хүргэж эсвэл ойлгохгүй байвал түүнээс асуу.
Яагаад хийж буй талаар нь ярилц. Ярилц, олж илрүүл. Бүү тааварла, бүү буруутга.

       10. Асуудлыг үүссэн даруй шийд.
Ямааны мах халуун дээрээ гэдэг. Гомдлыг бүү хураа. Харилцаа буруу зүг явж буйн нэг шалтгаан нь сэтгэлийн шарх байдаг. Сэтгэлийн шанлал нь харилцаанд хамгаалалт үүсгэж, сүүлдээ танихгүй хүмүүс мэт болцгоодог. Бүр дайснууд ч болдог.

       11. Хэлэлцээр хийж сур.
Орчин үеийн ихэнх харилцаа уламжлалт ажил үүргийн хувиарлалтыг харгалзан үзэхээ болисон. Хосууд өөрсдийн үүрэг хувиарлалт хийдэг болж, бараг бүх үйл хөдлөлөө тохиролцоон дээр тулгуурлан хийж байна. Сайн үр дүн давамгайлж байвал энэ нь хамгийн сайн арга. Учир нь хүний хэрэгцээ хувирамтгай, байнга өөрчлөгдөж байдаг. Амьдралын хэрэгцээ шаардлага ч мөн өөрчлөгдөж байдаг. Сайн харилцааны үед хосууд цаг ямагт харилцан тохиролцож байдаг.

     12. Ямар ч шүүмжгүйгээр найз залуу/бүсгүйнхээ үзэл бодол, гомдлыг сонс, чин сэтгэлээсээ сонс.
Ихэнх үед таныг хэн нэгэн сонсож байна гэдэг нь л асуудлыг шийдэх арга зам болж өгдөг. Мөн энэ нь итгэлцэлийг бий болгож байдаг. Эмпати мөн чухал. Түүний асуудлыг өөртөө тохиолдсон мэтээр үзэж асуудалд ханд.

        13.  Дотно харилцааг бий болгохын тулд хөдөлмөрлө.
Дотно байдал өөрөө бий болохгүй. Дотно харилцаа үгүй болоход хүмүүс холдож, хоёрдогч харилцааг хайж эхэлдэг. Сайн харилцаа эцсийн зорилго биш. Энэ бол амьдралын турш өрнөх үйл явц бөгөөд байнгын анхаарал халамжаар тэжээгдэж байдаг.

        14.  Алсыг хар.
Гэрлэлт бол ирээдүйг хамтдаа туулна гэсэн амлалт биш. Хамтдаа өөрсдийн мөрөөдлийг ойр ойрхон ярилцаж бай. Та хоёр нэг замаар явж байгаа эсэхээ шалгаж бай.

       15.  Секс бол сайн зүйл.
Гэхдээ чин сэтгэлийн яриа илүү сайн. Зарим хосууд маргааныг сексээр шийддэг. Асуудлыг шийдэх хялбар арга. Гэхдээ сэтгэлийн дотно байдлыг бий болгоход хэцүү. Энэ нь үнэнч байдал, нээлттэй байдал, итгэлцэл, айдас, уйтгар, мөн итгэл найдвар, мөрөөдлийг шаарддаж байдаг.

       16.  Хэзээ ч бүү ууртай унт. Жоохон ч гэсэн зөөлөн ааш гарга.


       17. Уучлалт гуй, уучлалт гуй, уучлалт гуй.
Хүн бүр л алддаг. Алдаагаа засах гэсэн оролдлого хийх нь чухал. Үүгээр гэрлэлтийн аз жаргалыг таамаглаж болдог. Уучлалт гуйхдаа та инээдтэй, болхи, бүр ёжтой ч байж болно. Гэхдээ маргааны дараа эвлэрэх гэсэн хүсэл урт хугацааны харилцааны гол түлхүүр юм.

       18.  Бүх асуудал харилцан яриаг шаарддаггүй.
Заримдаа хамтдаа ямар нэг зүйл хийх нь тайвшруулж, дахин холбож өгдөг. Жишээлбэл: хамтдаа алхах, аялах г.м.

     19.  Үл ялиг хамаарал байх нь сайн ч, нэг нэгнээсээ бүрэн хамааралтай байх нь гомдол, дургүйцэл, аз жаргалгүй байдлыг авчирдаг.
Бид тодорхой хэмжээнд найзууд, багш, эхнэр, нөхрөөсөө хамааралтай байдаг. Эрчүүд ч тэр эмэгтэйчүүд ч тэр...

        20.  Өөрийгөө хүндлэх хүндлэл, өөрийн итгэлээ хадгалж үлд.
Өөрөө өөртөө таалагддаг, өөртөө итгэлтэй байвал танд дурласан, таны хажууд байгаа хүмүүст амар байдаг. Судалгаагаар хүн нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг нь их байхын хэрээр өөрийгөө хүндлэх, өөрийн үнэлэмж дээгүүр байдаг нь тогтоогдсон. Утга учиртай ажил нь – сайн дурын ч бай цалинтай ч бай – өөрийн үнэлэмж, өөрийн “БИ” – г дасгалжуулах, бүтээх хамгийн чухал арга юм.

        21.  Харилцаагаа “амьд” байлгаж, шинэ сонирхолтой бол.
Амьдралын хүсэл тэмүүлэл тань их байхын хэрээр, бусадтай хуваалцахын хэрээр таны харилцаа илүү баялаг байна. Нэг хүн таны амьдралын бүх хэрэгцээг хангаж өгнө гэж хүлээн суух нь утгагүй шүү дээ.

        22.  Хамтар, хамтар, хамтар.
Хариуцлагаа хуваа. Харилцаа зөвхөн хоёр урсгалтай байх үедээ л цаашид цэцэглэдэг. Өгч бас авч сур.

       23.  Шинэ зүйлд нээлттэй бай. Хөгжилд. Цэнгэ.


       24.  Эрүүл байж, эрч хүчтэй бай.

       25.  Бүх харилцаа өөрийн гэсэн уналт, сэргэлтийн үетэй.
Байнга өндөр оргилд байна гэж байхгүй. Хэцүү үеийг хамтдаа даван туулах нь харилцааг улам бат болгодог.

       26.  Муу харилцаанаас бүү зугт.
Зугтлаа гээд шийдэгдэхгүй. Дараагийн хүнтэй та дахиад л давтана. Энэ харилцааг өөрийгөө харах толь болгон ашигла. Таны доторх юу энэ харилцааг ийм болгож буйг ойлго. Найз залуу/бүсгүйгээ өөрчлөхөөсөө өмнө өөрийгөө өөрчил.

       27.  Хайр бол авч болдог, хаяж болдог бараа биш.
Энэ бол бие биедээ хэрхэн хандаж буйгаас шалтгаалан багасч, ихсэж байдаг мэдрэмж /сэтгэл хөдлөл/ юм. Хэрэв та шинэ арга замаар бие биетэйгээ харилцвал тэр мэдрэмж буцан ирж, өмнөхөөсөө ч илүү хүчтэй болж болдог.  

Б. Тунгалаг

Хүний хүчин зүйл, эргонимикийн сэтгэл судлал

Дээрх зурганд харагдаж байгаагаар энэ хаалгаар яаж орох вэ ? Бас яаж гарах вэ ? Миний хувьд аливаа албан газрын хаалгаар орж, гарахад push, pull гэдэг үгийг хольж хутгадаг ганц толгой муутай нь биш бололтой. Дэлхий нийтээрээ ингэж будилдагийг бодвол би арай тэнэг биш байх. Хэрэв орох хаалганы бариул байхгүй бол хүн түлхэнэ, бариул байвал татна. Энэ бол өөрөө хүний төрөлхийн хүртэхүй юм. Тэгвэл бид товчлууртай хэрхэн харьцдаг вэ ? Эргүүлдэг үү, дардаг уу ? Тэр бол мэдээж харагдах байдлаасаа шалтгаална. 

Хүмүүс харж байгаа зүйлээсээ өөрөөр сэтгэх тохиолдол байдаг учир хүнийг машин техниктэй ажиллуулахад анхаардаг. Магадгүй тэр хүн эргүүлдэг товчлуурыг дардаг гэж хараад алдаа хийж мэднэ. Эсвэл компьютерийн унтраах товчлуур ногоон өнгөтэй байсан бол хэн ч түүнийг дарахгүй. Харин асаах товчлуур улаан байсан бол бас л бүгдээрээ будилна. Хүнийг хүнтэй нь харьцуулдаг, хүнийг зөвхөн өөрөөр нь хязгаарладаг сэдэв нэгэнт ард үлджээ. Дэлхий нийтээрээ хүнийг амьгүй зүйлстэй хэрхэн харьцаж байгааг судалдаг болжээ. Амьгүй зүйлс гэхийн учир нь сэтгэл судлаач хүнтэй ажиллаж, түүнд зөвлөгөө, засал явуулж, зөвхөн хүнд л тохирсон онол үйлдвэрлэх боловч сүүлийн үед хүн машинтай хийгээд машин хүнтэй яаж харьцаж байгааг судалдаг болжээ. Ийм мэргэжлийн хүмүүсийг эргономикч гэдэг. 

Гэхдээ эргономикч хүмүүс зөвхөн хэрэглэгчийн буюу үйлдвэрийн бүтээгдхүүн хэрэглэгчдэд хэрхэн хүртэгдэх байдлыг судалдаг. Бараг л тав тухтай, техникийн хамгийн сайн үзүүлэлт гаргахыг хичээнэ. Харин хүний хүчин зүйлийн сэтгэл судлаач (Human-Factors psychologist) хэрэглэгчийн тав тухыг хангахын зэрэгцээ тэдний менталитад (ихэвчлэн танин мэдэхүй гэх утга) хэрхэн хүрч, түүнтэй нь яаж хоршуулахыг судалдаг (зарим талаараа инженерийн сэтгэл судлалтай төстэй - Үүнийг эндээс уншиж болно).

Хүний хүчин зүйлийн сэтгэл судлаач гэдэг нь байгууллагын сэтгэл судлал, хөдөлмөрийн сэтгэл судлал гэх ойголтоос нэлээд ялгаатай. Учир нь хүний хүчин зүйлийн сэтгэл судлаач хүнд хүрэх бүтээгдхүүний чанар, эргономикийн тухай, амьгүй обьектийг судалдаг бол байгууллагын сэтгэл судлаачид сонгон шалгаруулалт, ажлын анализ, сургалт, мэргэжил ба албан тушаалын томилолт хийх үүрэгтэй байдгаараа ялгаатай.

Ер нь Монголд төгсөж буй сэтгэл судлаачид зөвхөн хүн-хүнтэй харилцах үйл ажиллагааг эрхэмлэдэг, нөгөө талаас үйлдвэр, байгууллагын хүрээнд сургалт, оношилгооноос хэтэрдэггүй талтай. Гэтэл гадаадын сургуулиудад хүний хүчин зүйл-эргономикоор мэргэшдэггүй юм гэхэд энэ талын ном уншиж, ач холбогдлыг нь ойлгох хэрэгтэй. Улмаар субьектив зүйлийг судалдаг ч гэлээ зохион бүтээх, үйлдвэрлэх үйл ажиллагаанд гар бие оролцох боломжтой юм. Зохион бүтээгчид ч гэсэн таны заавар, зөвлөгөөг дагах болно. Учир нь зохион бүтээгчид, инженер хүмүүс хэзээ ч менталитын тухай бодож үздэггүй, тэр өнцгөөс хардаггүй.

Зурганд харагдаж байгаагаар энэ хаалганы бариуланд ямар ч эргонимик гэх зүйл алга. Хэрэв байшин нурах, эсвэл хөлөг онгоц живэх тохиолдолд аюулд орсон хүн энэ хаалгыг түлхэх магадлалтай, гэтэл хаалганы бариулнаас түлхэх үү, татах уу гэдэг нь ойлгомжгүй байна. Мөн баруун, зүүн аль талаас нь татах нь тодорхойгүй.

Дээрх зурганд мөн адил хүний хүчин зүйл, менталит хэрхэн тусаж болохыг харгалзаж үзээгүй байна. Цахилгаан зуухны дөрвөн товчлуур аль хэсгээ халаах зориулттайг бүү мэд.


Хүний хүчин зүйлийн сэтгэл судлал зөвхөн гарт баригдах бүтээгдхүүн ба түүний үйл ажиллагааг судалдаггүй. Дээр бичсэнээр бүтээгдхүүн нь хүний хүртэхүйд хэрхэн тусаж байгааг авч үздэг. Хүний төрөлхийн менталит ногоон өнгийг эерэгээр, улааныг сөргөөр авч үздэг. Гэтэл энэ зурганд харагдаж байгаагаар та энэ альбомыг устгахыг хүсэж байна уу ? гэж асуухад устгахыг хүссэн хүн төрөлх менталитаар улааныг дарах магадлалтай, эсрэгээрээ авч үлдэхийг хүссэн хүн ногооныг дарж устгах аюултай байна.

Хүчин зүйлийн сэтгэл судлал ба эргономик: Бие махбодийн салбар

Хүний менталитыг харгалзаж үзэхээс гадна байгууллага, үйлдвэрийн ажлын бүтээмжийг өсгөх, алдагдлыг (turnover) бууруулахын тулд юунд түрүүнд осол гэмтэл, өвчнөөс сэргийлэх хэрэгтэй. Магадгүй оффисын ажилтан гэмтэхгүй байх. Гэхдээ оффисын ажилтан нас ахих тусам гар бугуй, нурууны өвчтэй болдог ба биеийн хүчний хөдөлмөр эрхэлдэг хүмүүс биендээ шууд гэмтэл авах эрсдэл ихтэй. Гэмтэл бэртэл нь байгууллагын үйл ажиллагаанаас хэт хөндий мэт сонсогдож болох ч байгууллага түүнээс үүдэлтэй асар их хэмжээний алдагдал хүлээдгээ анзаардаггүй. Тухайлбал:
  • Австрали улс 2010-2011 оны байдлаар 1,000 ажилчин тутмын 13 нь ноцтой гэмтдэг. Нэг цаг тутамд эрэгтэй ажилчдын 25% нь гэмтэх магадлалтай болж 4 долоо хоногийн турш ажилдаа явж чаддаггүй. 5 гэмтэл тутмын 1 нь нурууны өвчтэй холбоотой байдаг. Австрали улс 2008-2009 оны хооронд ажлын гэмтэлтэй холбоотой 60.5$ эрсдэл хүлээжээ. Иймд байгууллагын баялаг бол мөнгө, удирдлага, эд хөрөнгө биш, харин ажилтан, ажилчин бол энэ бүхнийг бүтээж чаддаг хүмүүс, тэдний буруу үйл ажиллагаа, гэмтэл ослоос шалтгаалж асар их алдагдал хүлээдэг байна.
Энэхүү эргонимик сандал нь хүний нурууг дэмжиж өгдөг, ажлын хажуугаар гар, нуруу, хүзүү амрах боломжтой хамгийн сайн загвартай нь юм

Хүмүүсийн өргөнөөр хэрэглэдэг компьютерийн гар нь бугуйнд ачаалал өгдөг. Гэтэл эргомик гарыг та ашиглаад үзээрэй. Гаранд ачаалал өгөхгүй, таатай санагдах болно

Жилээс жилд сэтгэл судлалынханд тавигдах шаардлага нэмэгдэж байна. Сургалт, оношилгоо, лекцээс хальсан мэдлэг, туршлага, инноваци хэрэгтэй болжээ. Хүчин зүйлийн сэтгэл судлал бол манай оронд хамгийн түрүүнд үр өгөөжөө өгнө. Аппликейшин, телевизор, компьютер, гар утас гээд хүмүүсийн өдөр тутамд хэрэглэдэг бүтээгдхүүнд зөвлөгчөөр ажиллаж хүмүүсийн сэтгэл ханамжийг өсгөж, байгууллагын алдагдлыг бууруулахын зэрэгцээ ашиг их олно. Үүний тулд мэдээж хүний хүчин зүйл, эргономикоор мэргэших шаардлагатай.

Л. Энхүтшиг

Emotional Intelligence (EQ) гэж юу вэ ?

Танин мэдэх хэрэгцээ л хүнийг өөд татдаг. Ийм хэрэгцээ байгаагүй бол хүн хэзээ ч хүмүүнлэгийн үзэл баримтлалд хүрч бидний амьдрал зөвхөн хувь хүн өөрөөс нь шалтгаална, хэний ч үр удам хөгжих боломжтой, хүн хичээсэн цагт л хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэнэ гэдгээ ойлгохгүй байх байжээ. Тэгээд таг харанхуй, дундад зууны феодализмын нөлөөнд хэдэн үеэрээ зовох байлаа.

Гэхдээ сурье, мэдье, хөгжье гэх хүсэл хаанаас гарч ирдэг вэ ? Яаж ийм хүслийг өдөөх вэ ? Ямар хүн тасралтгүй хөгжөөд, хэн нь хойш сууж залхуурдаг юм бэ ? Платон 2,000 жилийн өмнө "Бүхий л мэдлэг (сурахуй) нь сэтгэл санааны суурь болдог" хэмээн бичиж байжээ. Энэ цагаас хойш, сэтгэл судлаачид, философичид, оюун санааны удирдагчид, эрдэмтэд хүний хөгжилд сэтгэл санаа (сэтгэл хөдлөл) ач холбогдолтой эсэхийг баталж, бас үгүйсгэж байна. Учир нь гэвэл он цагийн явцад гарч ирсэн Абрахам Маслоу, Ховард Гарднер, Даниел Колмэн зэрэг эрдэмтдийн судалгаа ялгаатай ойлголтод хүргэдэг. Тухайлбал:

1950-аад онд Абрахам Маслоу хүний сэтгэл (emotion), бие махбодь, сэтгэцийн чадавхыг хэрэгцээний шаталсан байдлаар хангаснаар хэрхэн "өөрийгөө идэвхжүүлж" болох тухай анх бичиж байв. Түүний бичсэн "A Toward of being" бүтээл цоо шинэ ойлголтыг гаргаж ирсэн. Үүнээс хойш хүний чадавхи, нөөц бололцоог хөгжүүлэх янз бүрийн шинжлэх ухаанууд улам хүч нэмжээ.

Гэтэл Ховард Гарднер (Шимпанзе судлалаар нэрд гарсан) 1983 онд бичсэн номондоо дуу хөгжмийн, харааны, хэл ярианы, логик ба математикийн, бие махбодын, интерперсональ зэрэг долоон ур чадвараар хүний оюун ухаан гэгч зүйлийг дүгнэх боломжтой хэмээн бас нэгэн шинэ санааг гаргаж ирсэн байдаг. Энэ нь та бидний мэдэх IQ тестийг улан боловсронгуй болгож хүний оюун ухааныг тодорхойлох гэвэл дээрх долоон ур чадвараар шалгадаг болжээ. Үүнээс хойш дэлхий нийтээрээ IQ тестээр хүний үйл ажиллагааны чадамжийг тодорхойлж болно гэдэгт итгэсэн байв.

Харин 1995 онд Даниел Голмэн (Daniel Goleman) бичсэн "Emotional Intelligence (Заримдаа Emotional Quotient гэж нэрлэдэг)" бүтээл 80 долоо хоногийн турш бестселлерийн жагсаалтыг тэргүүлж нийт 5 сая хувь зарагдсан эл бүтээл нь IQ ойлголтыг эрс шинэчилж Emotional Intelligence (EI) хэмээх чухал ойлголтыг гаргаж ирэв. Түүний тодорхойлсноор "өөрийнхөө болон бусдын ашигтай үйл ажиллагааг бие махбодиор биш сэтгэлтэй нь харьцан зохицуулах, удирдах мөн хүмүүсийг идэвхжүүлдэг, тэднийг чин сэтгэлээсээ ойлгодог чадвар юм" гэжээ. Голмэний бичсэн ном хожим онол болтлоо хөгжиж дэлхийн өнцөг булан бүрт үр ашигаа өгдөг болжээ. Өмнөх Ховард Гарднерийн онолоор хүмүүсийн оюун ухааны хурд, авхаалж самбааг тодорхойлдог байсан нь хуучирч албан байгууллага ашигтай ажиллах үүднээс хүмүүсийн хэр хурдтай сэтгэж, сэргэлэнтэж байгааг биш, зөвхөн "сэтгэлээсээ" ажилладаг тийм хүмүүсийг олохын төлөө Голмэний онолыг ашиглах болсон юм. 

Голмэн дараах алхамаар EQ (EI) сайжирна гэжээ:
  • Өөрийгөө танин мэдэх, өөрийнхөө сэтгэл хөдлөл, мэдрэмжээ олж авах, ойлгох
  • Сэтгэл хөдлөлөө удирдан зохицуулж сурах
  • Өөртөө урам зориг өгөх, сэтгэлээрээ байнга эрч хүчтэй байх
  • Хүмүүст ямар санагдаж байгааг, тэдний сэтгэлийг ойлгох, ухаарах
  • Хүмүүсийн сэтгэл санааг зохицуулж, удирдаж чаддаг байх
Мэдээж ийм хүмүүс байгууллагын хамгийн доод албан ажлын байрнаас эхлээд дарга хүртлээ гайхалтай сайн ажилладаг. Тэд бусдыг манлайлж чадна, асуудлыг түргэн шийдэж чадна, сэтгэлээр мохдоггүй тийм нэгэн онцгой хүмүүс ажээ. 

EQ (EI) өндөртэй хүмүүсийн нийтлэг шинжүүд:
  • Өөрийгөө хамгийн сайн мэддэг хүмүүс. Янз бүрийн асуудал гарахад бусдаас туслалцаа авалгүй, өөрөө сэтгэлээр уналгүй хөнгөхөн зохицуулчихдаг. Голмэний бичсэнээр энэ нь Self-Awareness буюу өөрийгөө ойлгох гэж нэрлэж болно. Мэдээж байнга асуудалтай явдаг, өвчин зовлон, гуниг гутралаар дүүрэн хүнийг хэзээ ч бүү ажилд ав.
  • Бусдыг хамгийн сайн ойлгодог хүнийг эмпати өндөртэй гэж нэрлэдэг. Багш хүн сурагчдаа, дарга хүн ажилчдаа, эгэл жирийн хүн өөр бусдад ямар хэцүү зүйл тохиолдоод байгааг, эсвэл тэд хичнээн аз жаргалтай байгааг төвөггүй мэдэрдэг, ойлгодог бол EQ (EI) сайтай хүний шинж
  • Нийгэм хамт олонд тэмүүлсэн шинжтэй. Тэд бусадтай хэрхэн харилцах, яаж арга эвийг нь олохоо сайн мэддэг учир нийгмийн харилцааны ур чадвар өндөртэй болдог.
  • Эмпати бол бусдад тохиолдсон явдал өөр тань тохиолдож ижил зовлон гунигтай, ижил аз жаргалтай байснаа ойлгох мэдрэмжийг хэлдэг. Гэхдээ хүнд эмпати төрүүлэхүйц үйл явдал тохиолдож байгаагүй бол яах вэ ? Хүмүүсийн сэтгэл санаа ямар байгааг ойлгох маш их хүсэлтэй, өөртөө зориудаар тусган авч байгаа хүний сэтгэл хөдлөлийг симпати гэдэг. Ийм хүмүүс бас л Emotional intelligence гэгч чухал чадварыг бүрдүүлэгч ажээ.
Орчин үед математикын бодлого, ой тогтоолт, харааны хүртэхүй шалгаж хүний оюун ухааны үйл ажиллагааг тодорхойлдог цаг үе ард хоцорчээ. Математектаа сайн, цаасан дээрх оньсон тоглоомыг хурдан гүйцэтгэж буй хүн асуудал шийдвэрлэхдээ сайн гэж боддог бол жинхэнэ эндүүрэл юм. Харин EQ (EI) бол өөр !

Эдийн засагч Д. Жаргалсайханы лекц - Emotional Quotient, Emotional Intelligence 
ойлголтын тухай


Л. Энхтүшиг

Бүтээлч байдлыг нэмэгдүүлэх 5 арга


Зохиолчид, зар сурталчилгааны ажилчид, зураач гээд маш олон мэргэжил бүтээлч байдлыг шаарддаг. Ширээн дээрээ суугаад эсвэл ажлын өрөөний цонхоор гадагш ширтэж зогслоо гээд бүтээлч байдал бий болохгүй. Ямар стратеги таны бүтээлч байдлыг нэмэгдүүлэх вэ?

Алхах. Journal of Experimental Psychology сэтгүүлд хэвлэгдсэн сүүлийн үеийн судалгаагаар (2014 оны 4-р сарын дугаарт): Суухаас илүүтэй алхах үед хүмүүс илүү бүтээлч болдог. Зохиолч, нийтлэгчдийн хувьд алхалт хийсний дараагаар нийтлэл бичих нь хоёр дахин нэмэгдэж байжээ. Бүтээлч байдал нэмэгдэж буй шалтгааныг тогтоогоогүй байгаа ч “бие махбодийн үйл ажиллагаанаас” аль эсвэл “өөрлөгчдөж буй орчны үзэгдэлээс” гэж үзэж байгаа. 

Дуу чимээ. Гайхалтай нь дуу чимээ бүтээлч байдлыг сэргээдэг. Судалгаагаар тодорхой хэмжээний гадаад орчны дуу чимээ – замын хөдөлгөөний чимээ, далайн чимээ, хүүхдүүдийн шуугилдах чимээ г.м. – биднийг асар их бүтээлч үйл ажиллагаа руу хөтөлдөг.  Тиймээс зарим хүмүүс кофе шоп-д ажиллахыг илүүд үздэг шүү дээ. Та кофе шоп эсвэл борооны, далайн усны давалгаалах чимээг бичсэн CD-г худалдан авч бүтээлээ туурвихдаа сонсож болох юм.

Хөгжим. Хөгжим бүтээлч байдлыг нэмэгдүүлдэг, нэн ялангуяа математик болон шинжлэх ухааны даалгаваруудыг биелүүлэх үедээ сонсоод үзээрэй. Судлаачдын үзэж буйгаар хөгжим өөртөө математикийн тооцооллыг агуулж байдаг учраас ийм нөлөө үзүүлдэг.

Цаг хугацаа. Бие даалтыг сарын өмнө өгсөн атал хураалгахын өмнөх шөнө нь сууж байгаад л хийчихдэг. Шөнөжин сууж, цагтай уралдан ажлыг хийх нь илүү их “кайф” авчирдаг гэж хүмүүс яридаг. Гэхдээ аливаа ажлыг цагийг нь тулгаж хийх нь бүтээлч байдлыг бууруулдаг. Хэдий ихэнх менежерүүд ажлыг дуусгах эцсийн хугацаа ойртох тусам энэ дарамт ажилчдыг илүү бүтээлч болгодог гэж үздэг ч судалгаагаар энэ таамаглал батлагдаагүй юм. Тиймээс бүтээлч сэтгэхүйд хангалттай цаг гаргах нь хамгийн сайн арга.

Өөрийн хийж буй ажилдаа хандах эерэг хандлага. Эцэст нь өөрийн хийж буй ажилдаа зүрх сэтгэлээ зориулж, аз жаргалтай байх нь илүү бүтээлч санаа руу хөтлөнө. Ажилдаа дуртай байх нь ажлаа гүйцэтгэх сэдлийг өгч, ажлын чанар, бүтээмжээ дээшлүүлэх боломжийг олгодог. Бүтээлч байхын тулд та хийж буй зүйлдээ дурлах хэрэгтэй.  

Б. Тунгалаг


Сэтгэл судлаачдын 5 нууц

№1. Карл Юнг өвчтөнтэйгөө бэлгийн харьцаатай байсан - Сэтгэл судлалын түүхэнд Сабина Шбейлрин хэмээх бүсгүйн тухай төдийлөн дурьдагддаггүй, зарим судлаачид ч гэсэн түүнийг мэддэггүй. Энэ бүсгүй 19 настайдаа истеригээр өвчилж Швейцарын Цюрихийн эмнэлэгт хүргэгдэн ирсэн байдаг. Ийн тэрбээр сэтгэл судлаач Карл Юнгийн өвчтөн болж, түүнийг сексийн дур тачаал ихтэй, мөрөөдөмтгий гэдгийг олж мэдсэн бөгөөд тэрбээр өвчтөн Сабина Шбейлринтэй нууц амрагийн дотно харилцаатай болжээ. Гэхдээ зөвхөн нууц амрагийн харилцаа давамгайлсангүй, Юнгийн бичсэнээр Шбейлрин психоанализын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан гэдэг. Учир нь Шбейлринийг эмнэлэгт ирсэнээс хойш Юнг өвчтөнийхөө кейс, шинж тэмдгийн тухай Фройдоос олон дахин лавлахдаа тэд маш хурдан хугацаанд сайн харилцаатай болж, психоанализын чухал элементүүдийг энэ цаг үед олж нээсэн байдаг. Харин энэ кейсийн гол эзэн Шбейлрин истеригийн өвчнөө даван гарсны дараа хожим төрөлх нутаг Оросдоо буцан ирж психоанализын тухай танилцуулж байсан бөгөөд сүүлд Фройдын бичсэн үхлийн инстинкийн онолын санааг аль хэдийн гаргасан байв. Гэвч 1942 онд Нацистуудын дайралтаар Шбейлрин зугтаж чадалгүй амиа алджээ. Юнг, Фройд, Шбейлрин нарын хоорондоо бичсэн захидал 1960-аад онд анх удаа орчуулагдан олны хүртээл болж, 1970 онд Шбейлриний кейс арай хийн яригдаж эхэлсэн юм. Тухайн үеийн Вена хотын амьдрал, сонгодог сэтгэл судлаачдын ажлын хэв маяг, өвчтөний кейсийг өгүүлэх "A dangerous method" кино 2011 онд нээлтээ хийсэн юм (Киноны тайлбарыг тусад нь уншихыг хүсвэл).

№2. Алфред Адлерийн чандар 70 жилийн турш алга болжээ. Шинэ-фройдизмын төлөөлөгч, бодгаль сэтгэл судлаач, дутуугийн мэдрэмж ба түүнээс үүдэлтэй комплексийн онолыг хөгжүүлэгч тэрбээр бүхэл насаараа онол, ойлголтоо хүмүүст хүргэхээр хичээсэн нэгэн. Үнэн хэрэгтээ Адлер бичгийн чадвартаа тийм ч сайн байгаагүй, бусад сонгодог сэтгэл судлаач Фройд, Юнг нартай нэг гараанаас эхэлсэн ч уран зохиолын, фантазын шинжтэй, хүмүүсийн сэтгэлийг татахаар бүтээл гараас нь төдийлөн гарч чадахгүй байсан учир дэлхийн олон оронд лекц уншиж онолоо хүргэж байв. Харин Адлер тун мундаг лектор байсныг ойр дотны хүмүүс нь баталдаг. Тэрбээр ийн лекц уншиж явахдаа 1937 оны хавар Шотландад зүрхний шигдээсээр өөд болсон бөгөөд түүнийг чандарлуулсан ч ар гэрийнхэн нь Адлерийн чандарыг олж чадаагүй юм. Харин 2007 онд Шотландын Эдинбургийн чандар хадгалах газраас гарч ирнэ гэж хэн санах билээ ! Ийнхүү түүний чандар төрсөн нутаг Венадаа буцаж ирсэн юм.

№3. Фройд бэр эгчтэйгээ унтсан байж магадгүй. Психоанализын эцэг Фройд амбицийн төлөө юугаа ч өгөхөд бэлэн хүн. Зарим судлаачдын бичсэнээр Фройд карьераа өсгөхийн тулд Мартатай гэрлэсэн ч гэж үздэг. Харин тэрбээр бэр эгчтэйгээ хайр сэтгэлийн холбоотой байсан нь зарим баримтаар нотлогддог ажээ. Жишээ нь, тэд 1898 онд Швейцарын нэгэн зочид буудалд өрөө авахдаа өөрсдийгөө гэрлэсэн хосууд гэж бүртгүүлсэн байна, Юнгийн хэлснээр эгчтэйгээ нууц амрагийн харьцаатай байсан, эмнэлэгт үр хөндүүлсэн гэх баримтууд байдаг гэжээ. 

№4. Марвелын баатар "Wonder Woman"-ий дүрийг сэтгэл судлаач зохиосон. Хүн аалз, Бэтман, Тоор, Халк зэрэг анхны комик номонд дүрээ бүтээсэн баатруудын адилаар америкчуудын сэтгэлийг татсан, гол идей нь болсон "Wonder Woman" баатрыг сэтгэл судлаач Виллиам Мэрстон бүтээжээ. Мэрстон полиграфын төхөөрөмжийг хожим бүтээхэд түлхэц үзүүлсэн (Blood pressure test) психометрийг зохиосон бөгөөд амьдралынхаа турш эмэгтэй хүн бол эрэгтэй хүнээс илүү үнэнч, хурдан хөдөлгөөнтэй, ажлын бүтээмж сайн гэдгээ нотлохын тулд сэтгэл судлалын чиглэлээр олон арван феминист ном бичжээ. Мэрстоны бичсэнээр суперман, бэтман, капитан америк зэрэг дүрүүд хүч чадалтай, түрэмгий, эршүүд шинжтэй, харин "wonder woman" хүч чадалтай бөгөөд бусдыг хайрладаг гэдгээр нь илүү тодотгож өгсөн гэнэ.

№5. Бие хүний сэтгэл судлаач Гордон Оллпортын байнга ярьдаг энэ түүх маш сонирхолтой. Хүний зан чанарыг судлах нь ч үүнтэй холбоотой гэдэг. XX зууны сүүл үеэр Олппорт хэний ч мэдэхгүй оюутан байжээ. Тэрбээр хүмүүсийн амнаас ам дамжин яригдах, худал үнэн нь үл мэдэгдэх, бараг л домог болсон Фройдтой биечлэн уулзахаар Веныг зориод байв. Фройдын оффист ирээд түүний урд суулаа. Олппорт замын турш галт тэргэнд үзсэн харсанаа ийн ярьж гэнэ. Нэгэн жаал хүү гал тэргэнд ормогцоо хүмүүсээс дөлөх аж, тэрбээр бохир болохоос үе үе эмээдэг, бохир хувцастай хэн нэгний суусан суудлаас зугтдаг, магадгүй жаал хүү ээжийгээ дууриаж ийм зан үйлтэй болсон болов уу, ээж нь нэлээд цэмцэгнүүр санагдсан гэжээ. Хэсэг хугацааны дараа Фройд "Тэр хүүхэд чи байсан уу ?" гэж ганц л өгүүлбэрээр түүнийг эргэц буцалтгүй психоаналист болоход хүргэсэн юм. Үнэхээр Фройдын зөв, Олппорт жаал хүүгийн кейс дээр проекц хийж өөрийнхөө бага насны дурсамжаа санаандгүй илэрхийлсэн нь энэ юм

Л. Энхтүшиг

Мэдээллийн ачааллын синдром гэж юу вэ?

Ажлынхаа хажуугаар сэм сэм фейсбүүк, твиттер хаягаа шалгаж, танидаг танидаггүй хүмүүстэй чинь сонин сайхан зүйл тохиолдсон эсэхийг шалгаж сууна уу? 

Өдөр ирэх тусам бие биетэйгээ улам холбоотой болж буй цахимжсан энэ үед бид хүссэн хүсээгүй мэдээллийн урсгалд байнга өртөж байдаг. Бид өдөр бүр интернет, компьютер, гар утас ашиглаж, өдөр бүр мэдээ уншиж, зурагт үзэн, интернет радио сонсдог болж. Замд явахдаа хүртэл хажуугаар өнгөрөх зарын самбаруудыг уншсаар явдаг. Хэдийгээр эдгээр хэрэгсэл, технологиуд нь хэрэглэхэд хялбар, ашигтай ч (бид толгойд орсон асуултынхаа хариуг нэг хайлтаар л олж авч болдог болсон, ялангуяа утас чинь интернетэд холбоотой бол) энэ их хэрэглээ маань “Мэдээллийн илүүдэл” гэдэг зүйлд хүргэдэг байна. Уг ойлголт нь бид авч буй мэдээллүүдээ хүлээн авч, боловсруулах чадваргүй  байдлыг хэлдэг ба өнөө үед мэдээлэл ч хаа сайгүй байдаг болжээ. 

Асуудлыг тодорхойлвол ...

Мэдээллийн илүүдэл буюу өөрөөр “Мэдээллийн ачааллын синдром” (МАС) нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, техник технологи, мэдээллийн хэрэглээ хэтэрснээс үүддэг. Бидний тархи бидний өгч буй бүх мэдээллийг хүлээж авахад бэрхшээлтэй байдаг бөгөөд бидний амьдарч буй цахилгаан соронзон орчин (гар утас, wi-fi-аас ялгардаг) байдлыг бүр ч дордуулдаг байна. Эцэст нь биднийг амархан ядрах, алдаа гаргах, буруу шийдвэр гаргах, толгой өвдөхөд хүргэдэг. Гол асуудал нь хэт их мэдээлэл, технологи ашигласнаар бид өөрсдөө “хэвийн ажиллах”-аа больдог байна.

Шалтгаан ...

Мэдээллийн илүүдэл нь хаа сайгүй түгээмэл байдаг ба ажил, гэрт, чөлөөт цагаараа ч бид үүнд өртөж байдаг. Зарим шалтгаанаас дурьдвал:

- Интернет ашиглах боломж өргөн, хялбар болсон

- Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд: Фейсбүүк, твиттер гэх мэт

- Гар утас, мобайл интернетийн өргөн, хямд хэрэглээ 

- Онлайн болон оффлайн мэдээ, мэдээллийн хэрэгсэл, зар сурталчилгаа: ТВ, сонин, сэтгүүл, зарын самбар

Зохицуулах арга зам ...

Энэ асуудлын нэг “гэрэлтэй тал” нь үүнийг зохицуулах шийдэл нь харьцангуй энгийн юм: интернет болон элдэв медиа хэрэгсэл ашиглахгүй өнжих, өдрийн интернетийн хэрэглээгээ хязгаарлах. Интернетэд донтсон техно-хүмүүс бидэнд эдгээр хориг нь аймшигтай сонсогдож мэдэх ч эрч хүч, сэтгэцийн эрүүл мэнд, амьдралын ерөнхий хяналтаа эргүүлэн авахыг хүсвэл зайлшгүй хийх шаардлагатай зүйл юм.
Бүтэн өдрийг цахилгаан хэрэгслээс хол өнгөрөөж (гар утас үүнд багтана),байгальд гаран хөгжилд. Хэрэв танд таатай санагдаж байвал (тэгэх ч магадлалтай бөгөөд) үе үе ингэж амралт авч байгаарай. Хэрэв та хуваарийн дагуу амьдрах дуртай бол долоо хоногт нэг удаа интернетгүй өдөр гаргаарай. Хугацаа нь хэт ойр санагдаж байал сард хоёр удаа байж ч болох шүү дээ. Ажил, сургуульдаа тохирсон хуваарь зохиогоорой. Хамгийн гол нь ямар ч сайхан зүйлсийг хэмжээ хязгаартай хэрэглэх шаардлагатай ба үүнд технологийн дэвшил болох интернет, фейсбүүк, твиттер гэх мэт зүйлс багтах юм шүү.

Ц.Цэрэндолгор