З. Фройдын олон ангит кино гарна

(The X-files), (Star Trek) кино зохиолыг бичсэн Frank Spotnitz, Nicholas Meyer болон (Downtown Abbey)-ийн продюссер нар Зигмунд Фройдын амьдралыг харуулсан, адал явдалт, гэмт хэргийн тухай олон ангит кино хийнэ гэдгээ 2014 оны 4 сарын 17 нд мэдэгдлээ. Энэ кино нь "Freud: The Secret Casebook" буюу Фройдын нууц тэмдэглэл гэдэг нэртэйгээр үзэгчдийн хүртээл болгоно гэнэ.

"Freud: The Secret Casebook" кино нь психоанализ онол гэмт хэргийн үйл явцыг илрүүлэхэд хэрхэн ашиглагдаж байгааг, мөн 20-р зууны Вена хотын аж байдлыг харуулах юм.



Хайртынхаа нүд рүү эгцлэн харах хэр чухал вэ?

Ихэнх эмэгтэй хүмүүс ямар нэг чухал зүйлийн хариу, эсвэл үнэн худлыг асуухдаа хамтрагчаа нүд рүү нь харахыг хүсдэг. Энэ нь ямар нэг ариун тангараг, эсвэл үнэн худлыг шалгах шалгалттай адил гэж үзэх бөгөөд нүд рүү эгцлэн харах нь үнэнээ хэлж байгаа гэсэн үг гэж боддог. Эмэгтэйчүүд нүдний контактыг харилцаагаа сайжруулах зам гэж үздэг бол эрэгтэйчүүд эрх мэдлийн баталгаа гэж үздэг байна.

Төрөхөөс өмнөх хүйсийн ялгаа
Судалгаагаар эмэгтэй хүмүүс нүдний контактыг зөвшилцөлд хүрэх хэрэгсэл гэж үздэг байхад эрчүүд хүч чадлын хил хязгаар гэж үздэг нь тогтоогджээ (Cвааб ба Свааб, 2009). Хамгийн сонирхолтой нь энэхүү хүйсийн ялгаа маш эрт буюу хэдэн-хоногтой нярай хүүхдүүдэд ч ажиглагдаж байсан юм. Охидууд багаасаа нүдний контакт тогтоож, барьж чаддаг бол хөвгүүд амьгүй зүйл рүү харахыг илүүд үзэж байсан байна (Гиери, 2002). Нийгмийн харилцааны чадвартай холбоотой тархины бүтэц хүйсээс хамааран ялгаатай байдаг ба хүүхэд байхаас эхлээд насанд хүрсэн үед ч хэвээрээ байдаг. Эмэгтэй хүмүүс олон хүнтэй арга хэмжээнд илүү тухтай байж, амархан дасдаг бөгөөд харилцааны бэрхшээлүүдийг сайн давдаг байна.
Харин эрэгтэй хүмүүс сэтгэл хөдлөлөө ярилцаж, дэлгэхийг бэрхшээлтэй зүйл гэж үздэг бөгөөд эрэгтэй хүнээс мэдрэмжээ хуваалцахыг хүсэхэд өвдөлтийг хариуцдаг тархины хэсэг идэвхжиж байгаа нь судалгаагаар гарчээ.
Эдгээр судалгааны хариунаас бид өдөр тутмын амьдрал болон харилцаандаа хэрхэн тусгаж авч болох вэ? Бид эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс санаж авах 4 сургамжийг үүнээс гаргая:

Эмэгтэйчүүдэд хэлэх 4 сургамж:

1.    Эрэгтэй хүнээс үнэнээ хэлэхдээ нүд рүү чинь харахыг хүсэх нь маш ихийг шаардаж буй хэрэг гэдгийг ухаар! Нүд рүү тань харах нь илүү сайн харилцаа тогтоож байгаа хэрэг гэдгийг энгийн бөгөөд шулуунаар тайлбарлан хэлэх нь гуйж, шаардахаас илүү үр дүнтэй гэдгийг санаарай.
2.    Эрэгтэй тархи өөр олон талаараа эмэгтэй хүнээс илүү байхаар бүтээгдсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөр. Эрэгтэй хүүхдүүд хэлд орох, нийгмийн харилцаа хүсэх тал дээр удаан, тэр бүү хэл тоглох байдал нь ч ондоо. Ялгаатай байдлыг нь шүүмжлэх биш, хүлээн зөвшөөрч сураарай.
3.    Эмэгтэй хүн бусдын сэтгэл хөдлөл, нүүрний хувирал, нийгмийн байдал гэх зэргийг хамтрагчаасаа илүү мэдрэх хандлагатай. Энэ чадвараа хамтрагч тань сэтгэлээ нээж, нүдний контакт үүсгэхэд бий болж буй бэрхшээлийг нь ойлгоход ашиглаарай.
4.    Ялгаатай байдлаа талархан хүлээн авч, түүнд өөрийгөө нээхэд нь шаардлагатай байгаа орон зайг олго.
Эрэгтэйчүүдэд хэлэх 4 сургамж:

1.    Хайртад тань нүдний контакт хэр чухал болохыг мэдэж, хэдийгээр та хоёрын харилцаа эрүүл, дотно байсан ч нүүр тулан ярилцах, нүдний контакт үүсгэх өөрт чинь хэр хэцүү байгааг ойлгуулаарай.
2.    Эмэгтэй хүн харилцаа, харилцан хамаарал хүсдэг ба нүдний контакт нь чин сэтгэлийн холбоо үүсгэх зам байдаг. Таны нүд таны хамтрагчийн хувьд зүрх сэтгэлийн чинь цонх юм.
3.    Эрэгтэй хүн хамтрагчаасаа илүү өөр бусад руу гөлрөх хандлагатай байдаг ба ингэх нь эрх мэдлээ батлах нэг арга ч болох нь бий. Гэхдээ хэт удаан гөлрөх нь эмэгтэй хүнд таагүй байдаг. Эмэгтэй хүн нүдний контакт түрүүлж үүсгэдэг ч түрүүлж болих хандлагатай. Нүдний контактаар хэлдэг өөр өөр мессежүүдийг мэдэж ав. Хамтрагч руугаа гөлрөх биш, түүн рүү ширт.
4.    Та болон таны хамтрагч нүдний контактыг хэр чухалд үздэг ялгааг хүлээн зөвшөөр. Хэрэв тэр таны өгч чадахаас илүүг хүсч байвал түүнийгээ хэл. Сэтгэл хөдлөл, мэдрэмжээ хуваалцах нь танд хэцүү ч нүд рүү нь харж, зүрх сэтгэлээ дэлгэхгүй байх нь хамтрагчид тань мөн адил хэцүү гэдгийг санаарай.

Ц.Цэрэндолгор

Байнга зурвас илгээх нь таны харилцаанд сайн уу муу юу?

Арваад жилийн өмнө болзоог нүүр нүүрээ харсан уулзалт гэж тодорхойлдог байсан. Хүмүүс уулзацгааж; бие биетэйгээ хамт цагийг өнгөрөөж; нэг нэгнийхээ найз, гэр бүлтэй нь танилцаж; хоорондын харилцаа болон нийцлээ биечлэн үнэлж дүгнэдэг байсан. Мэдээж тэд мөн адил утсаар ярьж, хааяа захиа илгээдэг байсан. Гэхдээ харилцааны гол хэлбэр “нүүр нүүрээ харсан харилцаа” байсан.

Өнөөгийн харилцаанд болзоо нь өөр өнгө аястай болж, өөрчлөгдөж байгаа ба судлаачид, жирийн хүмүүсийн ч анхаарлыг ихээр татаж байгаа юм. Нэгэн цагт хүмүүс хоорондын харилцааг дэмжиж өгөгч хэрэгсэл байсан техник, технологи нь өнөөдрийн харилцаанд дэндүү том зай эзлэх болжээ. Техник, технологийн хүмүүс хоорондын харилцаанд гүйцэтгэх үүрэг юу вэ? Романтик харилцааг бий болгож, хадгалан үлдэхэд мэдээллийн технологи хэрэглэх зөв үү, энэ нь эрүүл зан үйл үү?

Зурвас (мессеж) илгээлтийн өсөлт

Ихэнх хүмүүсийн хувьд зурвас илгээх (өөрөөр мессеж бичих) нь хосын харилцаан дахь гол хэрэглэгдэхүүн болдог. 17-25 насны хүмүүс романтик сонирхолоо зурвас илгээх байдлаар илчлэх явдал бусад насныхныг бодвол илүү их байдаг (Coyne, Stockdale, Busby, Iverson, & Grant, 2011). Нэг жишээ дурдахад, судалгаанд оролцогчдын 90-с илүү хувь нь өдөрт дор хаяж нэг удаа найз залуу/бүсгүй рүүгээ зурвас илгээдэг хэмээн хариулжээ (Schade, Sandberg, Bean, Busby, & Coyne, 2013). Энэ зуршил бүр эрт үед бий болсон байдаг.


Өсвөр насныхны найз охин/хөвгүүнтэйгээ харилцах “зурвасанд төвлөрсөн харилцаа” маш өндөр үзүүлэлттэй байдаг. Үерхдэг өсвөр насныхны 20 хувь нь найз охин/хөвгүүн рүүгээ хичээлийн цагаас гадуур үед (эсвэл орон цагаар) нэг цагт 30 болон түүнээс дээш удаа зурвас илгээдэг болох нь судалгаанаас харагдсан (Teenage Research Unlimited, 2007).

Зарим хүмүүс зурвас илгээх нь сээтэгнэх нийгмийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэлбэр бөгөөд асуулт асуух, чалчих, төлөвлөгөө гаргах, одоогийн эсвэл ирээдүйн найз залуу/бүсгүйтэй тань холбож өгөхөд тусладаг гэж үздэг. Шинэ хосын харилцаанд байгаа (нэг жилээс бага хугацаанд байгаа харилцаа) бүх насны хүмүүс тогтвортой харилцаанд байгаа хүмүүсээс илүү их зурвас илгээх хандлагатай (Coyne et al., 2011). 

Зурвас илгээх нь нүүр нүүрээ харан ярилцсан яриаг нөхөж чадах уу? Эсвэл энэ нь стратегийн шинжтэй ба өөрийн гэсэн давуу талтай юу? Хосууд бие бие рүүгээ ямар шалтгааны улмаас зурвас илгээдэг вэ гэдгийг судлах нь эрүүл харилцаанд мессежний гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлох эхний алхам болох юм.

Зурвас илгээхийн давуу тал
Зурвас илгээх нь нүүр нүүрээ хараад ярилцахад үүсдэг зарим бэрхшээлийг (мөн утсаар ярилцахад үүсэх бэрхшээл) үгүй болгодог. Валтерийн (Walther, 1996) “гипер-бодгалийн загвар”-ыг мессеж илгээх үйл явц дээр хэрэглэвэл дараах гурван үндсэн давуу талыг тодорхойлж болно:
  •  Зурвас илгээх үед түргэн, шуурхай сэтгэж, ухаан зарцуулах шаардлага байхгүй; зурвас илгээгч юу бичих вэ гэдгээ сайтар бодох цаг байдаг учир ухаалаг үгс бичих боломжтой.
  • Вербал бус дохио зангаа (биеийн хэлэмж) энэ үед хэрэглэгддэггүй. Мессеж илгээгчид санаандгүй вербал бус дохио (гар хөлрөх, хоолой чичрэх г.м) хэрэглэж харилцааг бүтэлгүй болгохвий гэж санаа зовох зүйлгүйгээр зурвасаа илгээх боломж олгодог.
  • Зурвас илгээх нь маш хялбар, харин биечлэн хүнтэй ярилцана гэдэг бэрхшээлтэй.
Нүүр нүүрээ харсан харилцаа үүсгэх үед гарч ирдэг “нэгэн зэрэг шаардлагууд”-ыг (Сайн уу? гэж хэлэхийн сацуу тэврэх, үнсэх эсвэл зүгээр л гар барих уу гэж бодох; инээмсэглэхийн зэрэгцээ нүдээрээ холбогдох г.м) зохицуулах нь зарим хүмүүст төвөгтэй байдаг учир зурвас илгээхийг илүүд үздэг. Сандруу эсвэл ичимтгийн зан ааштай хүмүүст зурвас илгээх нь тус болдог. Бодит амьдрал дээр хүн рүү сээтэн хаях нь эвгүй байдаг. Яагаад зурвасаар үүнийг хийж болохгүй гэж? Улам хялбар биш гэж үү?  

Зурвас илгээх нь зөвхөн сандрамтгай, хүмүүстэй харилцаж чаддаггүй хүмүүст ашигтай зүйл байдаггүй. Энэ нь статусыг тодорхойгүй байлгадаг. Электрон хэрэгслээр тухайн хүний хандлагыг (Тэр надад талтай бол уу? Би түүнд таалагдаж байгаа болов уу?) мэдэх нь илүү амар байдаг. Ийм зорилгоор мессеж илгээх нь хувь хүнийг “гологдох”-с хамгаалж өгдөг. Хэрэв хэн нэгэн таныг сонирхож байгааг мэдэхийг хүсвэл энэ нь аюулгүй арга зам байх болно.  

Зурвас илгээх нь ихэвчлэн харилцааны эхэн шатанд үүсдэг. Фокс болон Варбер нар (Fox and Warber, 2013) өнөөгийн хосын харилцааны нийтлэг дэс дарааллыг гаргаж ирсэн:
  1. Эхлээд хоёр хүн биечлэн уулздаг (найзынхаа төрсөн өдрийн үдэшлэг дээр, клубуудын уулзалт г.м.); дараагаар нь бие биенийхээ Фейсбүүк хуудсыг олж аван, шалгадаг; тэгээд ФБ дээр найзууд болцгоодог.  
  2. Дараа нь нэг нь нөгөөгөөсөө утасны дугаарыг нь асууж, зурвас бие биендээ илгээж эхэлдэг.
  3. Нэг нь нөгөөгөө нийгмийн ямар нэг арга хэмжээнд урих хүртэл зурвас илгээсээр байдаг. Энэ үед тэд ФБ-р мессеж бие биендээ  илгээж байж болно.
  4.  Удалгүй утсаар ярих эсвэл болзоонд явах өдөр товлогдоно (Fox & Warber, 2013).
Зурвас илгээхээс үүдэлтэй сэтгэл түгшилт

Зурвас илгээх нь ихэвчлэн хосын харилцааны эхэн үед явагддаг. Хэдий энэ нь хялбар зүйл боловч хэд хэдэн сул талтай:
Зурвас илгээж эхэлмэгц энэ нь дуусахгүй байх талтай (Эхэлвэл л дуусахгүй). Хүмүүс их зурвас хүлээн авахын хэрээр буцаж хариу өгөх ёстой гэсэн мэдрэмж тэднийг зовоож байдаг. Энэ нь “гар утасны харилцааны тойрог”-ийг үүсгэж байгаа юм (Hall & Baym, 2012). Хэрэв энэ үйл харилцаа, хамаарлын зохистой байдлыг үүсгэж байгаа бол эрүүл хэв маягт тооцогдох боловч, харамсалтай нь хүмүүс хэт хамаарлыг мэдрэх болжээ. Өөрөөр хэлбэл зурвас илгээх нь бусад үйл ажиллагаанаас (найз нөхөдтэйгээ уулзах, уулзалт цуглаанд явах, бие биетэйгээ биечлэн уулзах) хөндийрүүлж, улмаар сэтгэл ханамжгүй байдлыг бий болгож байна (Hall & Baym, 2012). 

Зурвас илгээх нь эндүүрлээр дүүрэн байдаг. Биеийн хэлэмжийн дохио байхгүй учир зарим зурвасууд буруу ойлгогдож, буруу тайлбарлагддаг. Ингэж буруу ойлголцсоноос болж үл итгэлцэл, түгшүүр үүсдэг. (Тэр ганцхан “Hi гэдэг үг л бичсэн. Юу гэсэн үг юм бол?)

Цаашлаад энэ харилцаа нүүр нүүрээ хараагүй учир, биечлэн хэлэхэд хэцүү үгсийг хэлэх боломжыг олгодгоороо “сэтгэл зүйн холдолт”-ыг бий болгодог. Иймдээ ч шинэхэн хосууд хүнд сэдэв хөндөх, зориуд найз залуу/бүсгүйгээ гомдоох, уучлалт гуйхдаа ихэвчлэн зурвас хэрэглэдэг. Мессежний олгож буй энэ зай нь нүүр нүүрээ харахдаа хэлэхийг хүсэхгүй үгсийг хэлэхэд дөхөм болгож өгдөг.

Судалгаагаар 5 хүн тутмын нэг нь аймшигт “салалтын зурвас” авч байсан гэж хариулсан (Weisskirch & Delevi, 2012). Ихэнх хүмүүс харилцааг зурвасаар дуусгаж буй энэ  байдлыг хүлээн зөвшөөрч боломгүй, зохисгүй гэж үздэг. “Салалтын зурвас” илгээж (хүлээн авч) байгаа хүн аттачментийн нилээд өндөр түгшүүртэй байх хандлагатай, өөрөөр хэлбэл тэдний сэтгэлийн гүнд “гологдох”, “хаягдахвий” гэсэн гүн айдас нуугдсан байдаг ба өөрийн үнэлэмж доогуур байдаг (Weisskirch & Delevi, 2012).

Хэдий техник, технологи нь нүүр нүүрээ харсан хэцүү ярианаас зайлсхийхэд тусладаг ч энэ “хэцүү” яриаг бие биеэ харан хийх нь хэдий таагүй байдлыг авчирах ч маш хэрэгтэй юм. Ингэж чадвал энэ нь бие хүний хөгжих боломжийг нэмэгдүүлж, салалт хэрхэн явагдах ёстойг ойлгож, нийгмийн эерэг туршлага болно.

Зурвас илгээлт ба Харилцааны сайн сайхан

Эцэст нь зурвас илгээх нь сайн болж хувирав уу үгүй юу?
Зарим судалгаагаар хосын харилцааны сэтгэл ханамж болоод тогтвортой байдал нь зурвас илгээхтэй холбоотой болох нь тогтоогдсон. Гетеросексуал (эсрэг хүйснийхээ хүнд татагдах) харилцаанд эмэгтэй нь илүү их зурвас илгээдэг бол тэрээр өөрийнхөө харилцаанд аз жаргалтай байдаг. Мөн түүний хамтрагч ч ижил мэдрэмжийг мэдэрнэ (Schade et al., 2013).  

Харин эрэгтэй нь илүү их зурвас илгээдэг бол түүний сэтгэл ханамжийн түвшин бага байдаг. Мөн түүний найз бүсгүй ч сэтгэл ханамжгүй байдаг. Тэд салах талаар боддог гэж хариулсан (Schade et al., 2013).

Хосын харилцаа гэдэг төвөгтэй зүйл. Хайр дурлалаа илчлэхдээ зурвас илгээдэг эрчүүдийн найз охин/бүсгүй нь тэдэнд илүү их татагддаг. Зурвасыг нэгийгээ гомдооход (хардалтыг өдөөх, уураа гаргах г.м.) хэрэглэдэг хосуудын эмэгтэй нь ч, эрэгтэй нь ч тэр найз бүсгүй/залуудаа бага татагддаг нт тогтоогдсон.

Харилцаа тань эхэлж байна уу эсвэл тогтвортой байгаагаас үл хамааран зурвас (мессеж)-г хэрхэн ашиглах вэ гэсэн тодорхой дүрэм, хэм хэмжээг хосууд баримталбал технологоос үүдэн бий болох сэтгэл зовнил, түгшүүрээс урьдчилан сэргийлнж чадна. Судалгаагаар хосын харилцааны сэтгэл ханамж хийгээд харилцаандаа ашиглаж буй утасны хэрэглээний сэтгэл ханамж хоёрын хооронд холбоо хамаарал байгааг тогтоосон (Miller-Ott, Kelly, & Duran, 2012).  

Техник, технологи нь хүмүүсийг ойртуулж; мэдлэг, туршлагаа бусадтай хуваалцах боломж олгож байгаа ч зохисгүй хэрэглээ нь хосын харилцаа ч гэлтгүй хүн хоорондын харилцаанд нөлөөлж, сөрөг үр дагавар авчирч байна.

Таны харилцаанд эдгээр мэдээллийн хэрэгсэл хэр их нөлөөлөл үзүүлж байгааг нэг бодоод үзээрэй!!! 

Б. Тунгалаг

Тархины гэмтэл ганцаардмал болгодог

Тархины тодорхой хэсгүүд бидний бие махбодийн бүхий л үйл ажиллагааг хариуцаж байдгийг бид сайн мэднэ. Зүрхний цохилт, цусны эргэлтийг зохиуцуулахаас гадна бидэнд мэдрэгдэж буй дуу авиа, амт, үнэр, халуун хүйтэн, даралт гээд бүхнийг биеийн мэдрэхүйгээрээ хүлээн авч тархи руу дамжуулдаг. Тархи түүнийг хүлээж авмагцаа үйл ажиллагаанд оролцох сэдлийг үүсгэдэг аж. Жишээ нь, халуун зүйл дээр гараа тавихад гар түлэгдэх аюултай тул маш хурдан хугацаанд гараа эргүүлэн татна. Өөрөөр хэлбэл халуун дулааныг гараараа мэдэрч, түүнийг тархи руу мэдээлэл болгож явуулна. Дараа нь тархинд мэдээлэл боловсорч гарыг эргүүлэн татах ёстой гэсэн шийдвэрийг гаргадаг.

Энэ мэт бидний тархины төрөл бүрийн хэсэгт үйлдэл хөдөлгөөнүүдийг маань хариуцсан бүсүүд ажилладаг. Дагзны хэсэгт хараа, чамархайн хэсэгт сонсгол, духны хэсэгт ой тогтоолт, зулайн хэсэгт даралт гэх мэт өөрийн гэсэн тодорхой үүргүүдтэй. Дэлхийн II дайнаас хойш тархийг судлах төсөл эрчимтэй хэрэгжиж өдгөө бараг л учрыг нь тайлаад байна. Гэхдээ тархи хэмээх хамгийн учир битүүлэг эрхтнийг бүрэн судлах арай болоогүй бололтой. Эрдэмтэд энэ талаар цаг үргэлж мэтгэлцэж цаашид тархины нууцлаг, хараахан тодорхойлж чадаагүй олон хэсгүүд бий гэж үзэж байна.

Тухайлбал, би өмнөх нийтлэлүүдэд эцэг эхийн маргаантай харилцаа хүүхдийн тархины хөгжилд сөргөөр нөлөөлж, тархины гэмтэл авсан хүн төд удалгүй нас барж, авто осол эсвэл унаж толгойндоо хүнд гэмтэл авсан хүн ирээдүйд эпилепсибуюу уналт, таталт өгдөг өвчтэй болж буй талаар туршилт судалгаануудыг иш татаж байсан билээ. Одоо ч гэсэн эрдэмтэд тархийг судалсаар л байна.

Гэхдээ бид аливаа өвчнийг зөвхөн биологи, физиогийн талаас нь хардаг дутагдалтай. Бид өвчин эмгэгээ үнэхээр сэтгэлзүйн гаралтай эсэхийг тогтоож үзсэн бил үү ? Эсрэгээрээ бидний өвчин эмгэг сэтгэлзүйн таагүй үр дүнд хүргэдгийг мэддэг болов уу ?

Энэ талаар Бригхам их сургуулийн мэдрэл судлаачид судалсан байна. Тэд авто ослын улмаас тархиндаа гэмтэл аваад гурван жил болж буй хүүхдүүдийг судалжээ. Тархины аль хэсэгт гэмтэл авснаар нь хүүхэд нийгмийн амьдралдаа хэр зэрэг дасан зохицож, эрүүл бие байж чадах эсэхийг урьдчилан таамаглах боломжтой гэж тэд үзэж байна. 

Яахав тархиндаа гэмтэл авсан хүн тодорхой хугацааны дараа биологийн хувьд эдгэрч болно. Харагдах байдал нь эрүүл. Хэн ч түүнийг өвчтэй гэж бодохгүй. Гэхдээ гэмтэл авсан хүүхдүүд цаг үргэлж өнөөх ослынхоо талаар бодож, хэт их төвлөрч эргэцүүлдгийн улмаас бусадтай харилцах харилцаанд нь хүртэл нөлөөлдөг байна. Үүнийг гэмтлээс үүдэлтэй сэтгэлийншарх гэж дүгнэж болох юм.

Жишээ нь, 2014 оны 4 сарын 10 нд хэвлэгдсэн Гейл, Эйшли Леван (Gale, Ashley Levan) нарын удирдсан судалгаанд урд тархины гадна хэсэгтээ гэмтэл авсан хүүхдүүдийг нийгмийн янз бүрийн бүлгийн хүүхдүүдтэй харьцуулахад нийгмийн амьдрал тааруу, сэтгэн бодох чадварын хувьд сул дорой гэсэн үр дүн гарчээ.

Гэхдээ үүнийг анхаарлын дутмагшилтай (ADHD) андуурч болохгүй гэнэ. ADHD хэдий урд тархинд нөлөөлж буй нь MRI зурганд харагддаг ч сэтгэл засалчийн тусламжтайгаар ADHD хүүхдийн ой тогтоолтыг сайжруулж болдог бол тархины гэмтэл авсан хүүхэд илүү хэцүү үр дагавартай.

Судлаачдын дүгнэснээр тархиндаа гэмтэл авсан хүүхэд ирээдүйд ганцаардмал, зожиг байх магадлалтай юм.

Л.Энхтүшиг

Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн тархины ялгаа

Эрчүүд яагаад эмэгтэйчүүд шиг олон зүйлийг нэг дор хийж чаддаггүй вэ? Яагаад эмэгтэйчүүд орон зайн баримжаа муутай, найз хүүхнүүдтэйгээ уулзаж “хов базах” дуртай байдаг вэ ?

Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн тархины бүтцийн ялгаатай байдал мэдрэл судлалын салбарын гол асуудлын нэг байсаар ирсэн. Сүүлийн үед тархины рентген зурагнуудыг үзэхэд эмэгтэй хүний тархинд илүү нийтлэг ур чадвар буюу хэл яриа, ой тогтоолт, олон зүйлийг нэг дор хийх зэрэг төрөл бүрийн чадварууд илүү давамгайлдаг бөгөөд эрэгтэй хүний тархинд хүртэхүй болон зан байдлын хоорондох нягт уялдаатай чадварууд илүү агуулагддаг байна. Гэхдээ эдгээр чадварууд төрөлхийн үү, аль эсвэл орчны нөлөөллөөс болж үүссэн үү? гэдэг нь сонирхол татсан хэвээр байгаа юм. Энэ талаар олон эрдэмтэд туршилт судалгаа явуулж өөр өөрсдийн үзэл санааг дэвшүүлсээр ирсний нэг нь Кембриджийн их сургуулийн доктор Саймон Барон-Коэн болон түүний багийнхны дэвшүүлсэн жендерийн ялгаатай байдалд тестостероны хэмжээ нөлөөлдөг гэх санаа юм. Эдгээр эрдэмтдийн үзсэнээр ургийн хөгжлийн үед эр, эм үр хөврөлүүд яг адилхан байдаг. Харин эстроген, тестостерон даавруудын аль нэг нь давамгайлж биеийн гадаад төрх байдал хоорондоо ялгарч, тархины удирдаж буй үйл ажиллагаанууд хүртэл өөр өөр болж эхэлдэг. Эрчүүд аналитик (задлан ойлгох) чадвар өндөртэй байдаг бол эмэгтэйчүүд бусдыг мэдрэх, бусдын зовлонг хуваалцах зэрэг сэтгэл хөдлөлийн шинж чанар давамгайлсан байдаг бөгөөд  энэ онцлог нь тестостероны хэмжээнээс хамаардаг гэж ихэнхи эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрөөд байна.

Саймон Барон-Коэн эхийн ургийн усан бүрхүүлээс авсан шингэн болон ураг дахь тестостероныг харьцуулан туршилт хийсэн байна. Дараа нь тэрээр хүүхдийг төрсний дараа хүүхдийн бусдыг ойлгох болон дүгнэх чадварыг харьцуулжээ. Энэхүү туршилтын үр дүнд тестостероны хэмжээ бага байгаа хүүхдүүд өөрөөр хэлбэл эмэгтэйчүүд эрчүүдийг бодвол хүүхэд насандаа бусдын зовлонг маш хүчтэйгээр ойлгож, мэдэрдэг гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна.

Эрэгтэй эмэгтэй хүний тархины ялгаатай байдлын талаар хэсэг эрдэмтдийн хийсэн туршилтаас харахад эмэгтэйчүүдийн асуудал шийдвэрлэх чадварыг хариуцдаг духны хэсэг ба сэтгэл хөдлөлийг удирддаг лимбийн гадаргуу нь бусад хэсгээ бодоход харьцангуй том байсан бол эрэгтэйчүүдийн хувьд хүртэхүйг хариуцдаг зулайн хэсэг, болон хоол унд, сексийг зохицуулдаг өнчин тархины хэмжээ нь харьцангуй том байсан гэнэ.

Л. Сарангэрэл

Төрөлхийн эерэг, сөрөг хүн гэж байдаг уу?

Хүнд хэцүү үе тулгарахад асуудлыг эерэгээр харах чадвар болон эсрэгээрээ сөргөөр хүлээж авах нь тархинд “системчлэгдсэн” байдаг эсэх тухай судалгааг Мичиган мужийн их сургуулийн сэтгэл судлаачид хийжээ.


“Согог сэтгэл судлал” сэтгүүлд нийтлэгдсэн уг судалгаа эерэг болон сөрөг бодолтой хүмүүс үнэхээр байдаг тухай биологийн талын нотолгоо олсон анхны судалгаа болж байгаа юм. “Энэ нь эерэг болон сөрөг бодолтой хүмүүсийг ялгаж буй тархины маркер (илтгэгч бодис) илрүүлсэн анхны тохиолдол юм” хэмээн судалгааг удирдсан туслах профессор, сэтгэл судлаач Жейсон Моузер хэлжээ.

Туршилтанд 71 эмэгтэй оролцогчдод зураг үзүүлж, зурагны тухай эерэг зүйл бодохыг хүссэн бөгөөд энэ үеийн тархины үйл ажиллагааг нь бичсэн байна. Оролцогчдод жишээ нь багтай залуу нэгэн бүсгүйн хоолойнд хутга тулгаж буй зураг үзүүлсэн бөгөөд нэг боломжит үр дүн нь бүсгүй зугтаж гарна гэж хэлжээ.
Туршилт эхлэхээс өмнө оролцогчдын хэн нь эерэгээр юмсыг хүлээж авдаг, хэн нь санаа зовж сөрөг зүйл боддог болохыг тандах судалгаа хийжээ. Мэдээж эерэг бодолтнуудын тархины үйл ажиллагаа туршилтын үед санаа зовнигчидтой харьцуулахад хамаагүй идэвх сул байсан юм.

“Санаа зовнигчдыг сөрөг сэтгэл хөдлөлөө дарахыг хүсэхэд тархинд нь парадокс нөлөө үзүүлсэн. Энэ нь хүнд нөхцөл байдалд эерэг бодол агуулахыг хичээх нь тэдэнд маш хэцүү байдаг төдийгүй байдлыг эерэгээр харахыг хүсэх нь сөрөг сэтгэл хөдлөлийг нь улам лавшруулдаг” хэмээн Моузер дүгнэжээ.
Эмэгтэйчүүд түгшүүрт автах нь эрэгтэйчүүдээс хоёр дахин их байдаг болон хүйсийн ялгаатай холбоотой тархины бүтэц, үйл ажиллагаа судалгааны үр дүнд нөлөөлнө гэж өмнө үзсэн учир судалгаа эмэгтэйчүүд дээр төвлөрөн явагдсан байна. Моузерийн хэлснээр судалгаа сөрөг бодолтнууд хүнд нөхцөлд хэрхэн ханддаг тухай харуулсан байна.  
 Та найздаа асуудлыг эерэгээр хар, санаа бүү зов гэж хэлэх хэрэггүй, энэ чинь барагтай л туслахгүй. Тиймээс та арга хэрэглэж, магадгүй асуудлыг өөр өнцгөөс харахыг зөвлөх хэрэгтэй юм” гэжээ.
Ц.Цэрэндолгор

Порно ба бидний сэтгэлзүй

Хүний суурь хэрэгцээ гэж юу вэ ? Хангалттай хоол ундтай, нүцгэн биеэ далдлах ямар ч хамаагүй хувцас, гадаа гараад бусдад егүүтгэхгүүлэхгүй байх тайван байдал гээд хувь хүний чухал суурь хэрэгцээнүүд гэж бий. Мөн үүнээс гадна бэлгийн амьдрал тэдгээрийн нэгт зүй ёсоор тооцогддог. Гэсэн хэдий ч эр, эм хоёр хүйс хамт байхгүй тохиолдолд хэрхэн суурь хэрэгцээ буюу бэлгийн хэрэгцээгээ хангах юм бэ ? Энэ асуултийг хүмүүс сайн мэддэг ч хариулахаасаа ичдэг. Хүмүүсийн хамгийн санаа зовдог, ичдэг, нуудаг сэдэв бол чухам энэ юм. Үүнтэй холбоотойгоор порно кино хүмүүсийн хүсэл, хэрэгцээг хангадаг болоод бараг нэг зууныг үзэж байна. Дэлхийд хамгийн ашигтай ажилладаг вебсайт, сонин сэтгүүл, кино гээд хүнд хүрч болох бүх сурвалжууд порнографикаар төрөлжих болжээ. Учир нь дэлхийд хамгийн ашигтай салбар бол порнографик зах зээл болоод байна.

Жил бүр вебсайтуудын статистик дунджыг гаргахад порно сайтуудад зочилсон хүмүүсийн тоо эхний байруудад толгой цохиж явна. Хамгийн хачирхалтай нь бүх зүйл хаагдмал гэдэг уриа лоозонтой социалист улсууд хүртэл порнографикын салбарыг дарамталж чаддаггүй. Мөн манай орны хувьд ч гэсэн хамгийн их зочилдог вебсайтуудад порнографик тэргүүлж байна. Нэгдүгээрт порно вебсайт, хоёрдугаарт спорт вебсайт ба бүр сүүлд шахуу байруудад танин мэдэхүй ба боловсролын чиглэлийн эх сурвалжууд багтаж байна.

Мөнгө ашиг олох, бэлгийн суурь хэрэгцээгээ хангах эх сурвалжийн хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тул медиа ертөнцөөс арчигдахгүй байсаар байна. Хэрэгцээ байсаар байтал эрэлтийг мэдрэхгүй бизнесмэн гэж юу байхав дээ. Зарим улсад үүнийг соёл ч гэж үзэж байх жишээтэй. Порнографик нь медиа төрөлдөө багтах учир бусад кино, дуу хөгжим, зурагт хуудастай ижил буюу үзүүлэх нөлөөний хувьд ойролцоо байж болно. Энэ талаар өмнөх нийтлүүдэд медиа хүчин зүйл хэрхэн хүчтэй нөлөөлдгийг дурьдсан байгаа. Эдгээр медиа сурвалжууд хүмүүст нөлөөлөх талаараа ижил мэт боловч порнографик нь хүний суурь хэрэгцээнд дөрөөлсөн хийгээд ихэвчлэн интернетэд байдаг учир бусдаасаа арай ялгаатай. Иймд порнографик нь хэд хэдэн донтолт ба гаж зуршилд хүргэх аюултай юм.

Энэ талаар дурьдах нь хэн хүний хүсээд байх, зориглоод хэлчих сэдэв биш бөгөөд хүний ичгүүр үүнийг батална гэж боддог. Чадахынхаа хэрээр энэ сэдвийг хөндөе. 

Бид яагаад порнографик үздэг вэ ? З. Фройд зуу гаруй жилийн өмнө энэ талаар илэн далангуй хариулчихсан хүн л дээ. Түүний бичсэн ном бүхэнд бэлгийн амьдралын талаар чөлөөтэй дурьдсан байдаг бөгөөд өөрөө порнографик сэдвүүдийг сонирхдог нэгэн байсан учир бусад нь түүнийг үргэлж жигшдэг байлаа. Ядаж байхад ажиллаж байсан холбооноосоо хүртэл хөөгдөж байв. Тэрээр XIX зууны хүн боловч дахиад зуун жилээр өмнө амьдарч байсан бол гарцаагүй түүнийг шатаах байсан биз. Ямар азаар хүмүүсийн нүд нээгдсэн үед онолоо бичиж байв аа ! Түүний үзэл санаа өдгөө сэтгэл судлалын суурь ойлголт болдогийн хувьд түүний гаргаж ирсэн амьдралын сэдэв зүгээр нэг их захгүй хүний яриа төдий биш байв.

Тэрээр хүний амьдралыг тэтгэгч, эх булаг болсон зүйл нь ЭРОС буюу бэлгийн энерги гэжээ. Үүнийг тайлбарлавал хүн хаашаа ч явсан, юунд ч хүрсэн бай түүний цаана ЭРОС хэмээх асар их бэлгийн энерги чухамдаа түлхэц үзүүлж байдаг. Хүн юуны төлөө амьдардаг вэ гэвэл үр хүүхдээ үлдээх, үргэлж бэлгийн таашаал авах, эсвэл түүнийгээ орлуулж янз бүрийн таашаал авахын тулд гэж З. Фройд тайлбарлах байсан болов уу. Тэрээр тааралдсан хэн нэгэнтэйгээ секс хийхийг хүсэх боловч үүнийг намжаах ёс суртхууны хүлээс буюу Суперэго тогтоон барих ажээ. Гэвч өнөөх аймшигтай дур хүсэл үе үе оволзсоор байдаг гэнэ. 

Өдгөө гудамж, дэлгүүр, үзвэрийн газар гээд хаана ч явсан хүний бэлгийн дур хүсэл дээр дөрөөлсөн сурталчилгаа байхын зэрэгцээ бүтээгдхүүн, үйлчилгээ нь хүртэл энэ талаар агуулсан шинжтэй байдаг. Ийм байхад хүн суурь хүсэлдээ дийлдэхгүй гээд яах билээ ? Психоанализын хувьд ийм байна.

Харин клиник сэтгэл судлаачдын үзэж байгаагаар порнографик агуулга нь хүнийг бэлгийн гаж дур хүсэл, бэлгийн донтолт, бэлгийн хатуу чанга авиртай болох,  эрүүл бус зан байдалд хүргэдэг гэж олон дахин сануулсаар байна. Судлаачид порно кино хүний түрэмгий авирыг өөгшүүлж буй гэдгийг тогтоосон учир Дани улс 1969 онд аль хэдийнээ порнографикын тухай хууль баталсан юм билээ. Мөн Америкийн сэтгэл судлалын холбооны бичсэнээр олон улсын хүн ам, хүйсийн дунд судалгаа хийхэд эрэгтэйчүүд 50-99%, эмэгтэйчүүд 30-86% нь порно кино үздгийг тогтоосон байна. Мөн 2002 онд Кинсигийн нэрэмжит судалгааны төвийн тэмдэглэснээр судалгаанд оролцогчдын 86% нь порно вебсайт бэлгийн боловсрол олгоход хэрэгтэй, 72% нь фантаз (хий хоосон бодол санаа) үүсгэхэд гэмгүй зүйл гэжээ. Өөрөөр хэлбэл дийлэнхи хүмүүс ам сайтай байх бөгөөд үүнийг давуу талтай гэж үздэг ажээ.

Мөн дээх байгууллагын судалгаагаар порно кино үздэг хүмүүсийн 9% нь өөрийгөө болиулах арга хэмжээ аваад чадаагүйн дээр өөрийн зан байдлаа зөвтгөдөг явдал нь донтолтын хэмжээнд хүргэснийг харуулж байгаа юм. Доктор Дестин Стеварт их сургуулийн эмэгтэй оюутнуудыг судалж үзэхэд тэд порно кино үздэг найз залуугаа өөртөө итгэлгүй гэж дүгнэхийн зэрэгцээ хосуудын харилцаа таагүй байдаг, бэлгийн амьдралын хувьд таашаал авч чаддаггүй гэж хариулсан байна. Харин эсрэгээрээ эрэгтэйчүүдийн хувьд ийм байхад порно кино үздэг эмэгтэйчүүдийн бэлгийн амьдрал сайжирсан байх жишээтэй. Энэхүү судалгааны үр дүнтэй адил тохиолдлууд элбэг байдаг. 2011 оны судалгаанд ч мөн адил эрэгтэй хүний бэлгийн амьдралын чанар муудаж байхад эмэгтэйчүүдийн сайжирсан тохиолдол олон байна. Зарим судлаачид үүнийг тайлбарлахдаа эрэгтэйчүүд ганцаарчилсан дүрийг, эмэгтэйчүүд хосын дүрийг агуулсан порно кино үздэгт гол зангилаа байгаа гэнэ. Эндээс ажиглавал эрэгтэйчүүд зөвхөн бэлгийн хэрэгцээгээ хангахын тулд, харин эмэгтэйчүүд суралцахын тулд үздэг гэж таамаглаж болохоор байгаа юм.

Порно кино нь улигт бодолд автуулдаг сөрөг үр дагавартай. Донтолтын түвшинд хүрсэн хүмүүс байнга энэ талаар бодож улигт бодолд автахын зэрэгцээ аливаа медиа эх сурвалжийг үргэлж эрж хайсаар хамаг ажил, цаг заваа алддаг. Үзэж эхэлсэн л бол хяналтаас гарч хэзээ дуусахаа үл мэднэ. Нэг мэдэхэд олон цаг өнгөрсөн байдаг. Тэдний тархины зургийг шалгаж үзэхэд архи ба бусад төрлийн донтолттой хүмүүсийн тархинд үзүүлэх урвал ижилхэн байдаг бөгөөд сэтгэцэд нөлөөт эм, бэлдмэл хэрэглэсэн хүмүүсийн тархи 300 милсек хурдаар хариу үйлдэл үзүүлдэг бол порно кинонд донтсон хүмүүсийн тархи ялгаагүй 300 милсек хурдаар хариу үйлдэл үзүүлж байна. Өөрөөр хэлбэл сэтгэцэд нөлөөт эм бэлдмэл хэрэглэснээс ялгаагүй юм. Эмнэлзүйн салбарт донтолтын түвшин гэж албан ёсоор хараахан хүлээн зөвшөөрөгүй боловч төд удалгүй бие даасан өвчин, донтолтолтын түвшинд хүрэхэд тун ойр байна.

Монголчуудын хамгийн их хандалттай весайт нь боловсрол ч биш, спорт ч биш харин порно вебсайт болоод байна. Монголчууд хэдий үеэс үүнийг үзээд, одоо ямархуу түвшинд хүрсэнийг хэн ч мэдэхгүй. Хэдэн донтогчид байгааг ч бүр мэдэхгүй байна.

Л. Энхтүшиг

Дэлхийн Аутизмыг Таниулах Өдөрт зориулав

Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдөр 1989 оноос эхлэн жил бүр зохион байгуулагдаж байна. Энэ нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 62/139-р тогтоолоор батлагдсан. Дэлхийн Аутизмыг таниулах өдрийн тухай НҮБ-ын гишүүн орнуудын дагадаг 4 гол тогтоол байдаг. Эдгээр нь:
  • WAAD-ийг 4-р сарын 2нд тэмдэглэх
  • WAAD-ийг тэмдэглэхэд НҮБ, гишүүн орнууд, төрийн бус байгууллагууд, хувийн хэвшлийн болон олон нийтийн байгууллагуудын оролцоог нэмэгдүүлэх
  • Нийгмийн бүх түвшинд чиглэж, олон нийтийн аутизмын талаарх мэдлэгийг дээшлүүлэх
  • НҮБ-ын гишүүн орнууд болон бүх НҮБ-ын бусад бүх нэгжүүдэд энэхүү мэдэгдлийг хүргүүлэхийг Ерөнхий Нарийн Бичгийн Даргаас шаардах зэрэг юм. 
Ийнхүү Аутизмыг Таниулах Дэлхийн Өдөрт зориулан аутизм, түүний ангиллын талаар товч мэдээлэл хүргэж байна.

Аутизмын тодорхойлолт:
Аутизм нь мэдрэлийн системийн хөгжлийн эмгэг бөгөөд мэдрэлийн эсүүд, тэдгээрийн хоорондын холбоо болон зохион байгуулалтад өөрчлөлт орсноос үүдэн тархины мэдээлэл боловсруулах үйл явцад саатал үүссэн байдаг. Улмаар нийгмийн харилцан үйлчлэл болон харилцааны чадварыг зохицуулдаг тархины хэсгийн хэвийн хөгжил алдагдсан байдаг ба үгэн болон үгэн биш харилцааны чадвар суларсан байдал, хязгаарлагдмал болон дахин давтагдсан хэвшмэл зан үйлээр тодорхойлогддог. Анхны шинж тэмдэг нь 6 сартайгаас ажиглагдаж эхэлдэг бөгөөд 2-3 насанд бүрэн илэрдэг. Аутизм нь нэг шинж тэмдэгээр тодорхойлогддоггүй бөгөөд нийгмийн харилцан үйлчлэлийн доголдол; харилцааны чадварын алдагдал; хязгаарладмал сонирхол, нэгэн хэвийн зан үйл зэрэг гурвалсан шинж тэмдгээр илэрдэг. Мөн хооллолт нь  хэвийн биш байх нь түгээмэл боловч энэ нь оношилгооны чухал үзүүлэлт биш.
Аутизмын ангилал:
Аутизм нь 5-н “Түгээмэл Хөгжлийн Эмгэг” (PDD)-ийн нэг бөгөөд тэдгээр эмгэгүүд нь харилцаа, нийгмийн харилцан үйлчлэл, хэт хязгаарлагдмал сонирхол, давтагдмал зан үйлээр тодорхойлогддог.
Тэдгээр  5-н эмгэгт Аспергерийн синдром (энэ нь аутимзийн шинж тэмдэгтэй хамгийн ойр, шалтгаан нь төстэй байдаг), Реттийн синдром болон Хеллерийн хам шинж (childhood disintegrative disorder - аутизмтай хэд хэдэн шинж нь адилхан байдаг, гэхдээ шалтгаан нь өөр), Өөрөөр тодорхойлоогүй эмгэг (PDD-NOS, хэвийн биш аутизм гэж мөн хэлдэг) зэрэг эмгэгүүд багтдаг. Эдгээр эмгэгийг өөрөөр Аутизмын хүрээний эмгэгүүд (Autism Spectrum Disorders) гэж нэрлэдэг. Аспергерийн синдромтой хүмүүс аутизмтай хүмүүс шиг хэл ярианы хөгжлийн сааталтай биш байдаг.
Аутизмийг оюун ухааны үзүүлэлт болон өдөр тутмын амьдралд өөртөө үйлчлэх чадвараас нь  хамааран бага, дунд, өндөр үйл ажиллагаатай гэж ангилдаг. Гэхдээ энэхүү ангилал нь стандарт биш бөгөөд маргаантай байдаг байна. Мөн аутизм нь хам шинжит ба хам шинжит бус гэж ангилагддаг. Хам шинжит аутизм нь хүнд зан үйл, оюун ухааны гүнзгий хоцрогдол эсвэл бие мах бодийн төрөлхийн эмгэгтэй байдаг хавсарч илэрдэг. Хэдийгээр Аспергерийн синдромтой хүмүүс танин мэдэх чадварын хувьд аутизмтай хүмүүсээс илүү байдаг ч Аспергерийн синдром, Өндөр үйл ажиллагаатай аутизм болон хам шинжит бус аутизмийн хоорондын ялгаа тодорхой харагддаггүй.
Зарим судалгаанаас харахад, аутизм хэмээн оношлогдсон зарим хүүхдийн хэл яриа болон нийгмийн харилцааны хэвийн хөгжил ерөнхийдөө 15-30 сартай үеэсээ эхлэн алдагдсан байна. Үүнийг ухрах (regressive) аутизм гэж нэрлэдэг байна.
Аутизмын шинж тэмдэгүүд:
Аутизмийн маш олон шинж тэмдэг байдаг бөгөөд аутизмтай хүмүүст ялгаатай байдлаар илэрдэг. Шинж тэмдгүүдийг нарийвчилж авч үзвэл:
Нийгмийн харилцан үйлчлэл ба харилцаа холбоо: Дараах шинжүүдийг багтаана:
  • Харцаар холбоо тогтоох, нүүрний илэрхийлэл болон биеийн хэлэмж зэрэг үгэн биш харилцааны чадварын хөгжил илэрхий асуудалдтай байдаг.
  • Үе тэнгийн хүүхдүүдтэй харилцаа холбоо тогтоох байдал дутагдалтай байна.
  • Баяр хөөр, сонирхол, ололт амжилтаа  бусадтай хуваалцах сонирхолгүй.
  • Бусдын сэтгэл санааг хуваалцдаггүй. Аутизмтай хүмүүст бусдын өвдөлт, гашуудал зэрэг мэдрэмжийг ойлгоход хүндрэлтэй байдаг. 
Үгэн болон үгэн биш харилцаа. Дараах шинжүүд байна:
  • Хэл ярианы хөгжил нь дутагдалтай эсвэл сааталд орсон байна. Аутизмтай хүмүүсийн 40% нь огт ярьдаггүй.
  • Харилцааг эхлүүлэх алхам хийхэд асуудалтай байдаг. Мөн харилцааг эхлүүлсний дараа үргэлжлүүлэх нь аутизмтай хүмүүст хүндрэлтэй байдаг.
  • Хэвшмэл болон давтагдмал үг хэрэглэдэг. Аутизмтай хүмүүс өмнө сонссон үг болон өгүүлбэрээ давтдаг (echolalia).
  • Бусдыг сонсож ойлгох тэдэнд хүндрэлтэй байдаг. Тухайлбал, аутизмтай хүмүүс бусдын хошигнолыг ойлгодоггүй. Магадгүй тэд үг бүрчлэн тайлбарлуулах хэрэгтэй болдог. 
Үйл ажиллагаа болон тоглоомын хязгаарлагдмал сонирхол. Дараах шинжүүд илэрнэ:
  • Тодорхой нэг хэсэгт ер бусын төвлөрдөг. Аутизмтай бага насны хүүхдүүд машинаар бүхэлд нь тоглохоос илүү зөвхөн дугуйгаар нь тоглох гэх мэт тоглоомын аль нэг хэсэгт төвлөрдөг.
  • Preoccupation with certain topics. Тухайлбал, том хүүхдүүд болон насанд хүрэгчдийн сонирхлыг видео тоглоом, худалдааны карт эсвэл license plates илүү татдаг.
  • Ижил төстэй болон хэвшил болсон зүйлийг шаарддаг. Тухайлбал, аутизмтай хүүхэд талх идэхийн өмнө үргэлж салат иддэг ч юмуу эсвэл сургууль руугаа өдөр бүр нэг л замаар явахыг шаарддаг.
  • Хэвшмэл зан үйл (нэг үйлдлийг давтах). Магадгүй биеэ зайлах, гараа савах гэх мэт үйлдэл хийдэг. 
Бага насны хүүхдэд илрэх аутизмийн шинж тэмдэг
Аутизмийн шинж тэмдэг нь 3 хүртэлх насанд хамгийн анх эцэг эх болон бусад асран хамгаалагчдад ажиглагддаг. Аутизм нь төрөлхийн шинжтэй боловч хүүхдийг нялх үед шинж тэмдгүүдийг нь ялгаж оношлох асуудал хүнд байдаг. Хүүхдүүд нь хөлд орохгүй байх, нуугдаж тоглох гэх мэт тодорхой тоглоом сонирхохгүй байх мөн хэлд орохгүй байвал эцэг эхчүүд анзаарч хэн нэгэнд хандаж эхэлдэг. Зарим тохиолдолд аутизмтай хүүхдүүд өөрийн насны бусад хүүхдүүдийн адил харгалзах насандаа ярьж эхэлдэг боловч хэл ярианы чадвараа алддаг. Эцэг эхчүүд заримдаа хүүхдийнхээ сонсголын чадварт эргэлзэж учраа олохоо больдог. Аутизмтай хүүхдүүд үе үе чихгүй юм шиг байдаг ч заримдаа алс хол сонсогдож байгаа галт тэрэгний дуу чимээг сонсчихсон байдаг.
Аутизмтай хүүхдүүдийг нийгмээс бүрэн тусгаарлагдсан, “өөрсдийн бий болгосон ертөнцдөө амьдардаг” гэсэн домог шиг сөрөг ойголт олон нийтийн дунд түгээмэл байдаг. Гэхдээ эрт, эрчимтэй эмчилгээний ачаар ихэнх хүүхдүүдийн бусадтай холбоо тогтоох, харилцах чадвар нэмэгддэг.
Өсвөр насны аутизмтай хүүхдэд илрэх шинж тэмдэгүүд
Өсвөр насны үед аутизмтай хүүхдүүдийн зан үйлийн хэлбэрүүд нь үе үе өөрчлөгддөг. Ихэнх хүүхдүүдийн чадвар нь нэмэгддэг боловч бусдыг ойлгох болон бусадтай холбоо тогтоох чадвар нь хоцрогдсон хэвээр байдаг. Аутизмтай өсвөр насныхан энэ насны энгийн хүүхдүүдтэй харьцуулахад бэлгийн бойжилт болон бэлгийн чиг хандлагын асуудал илүү бэрхшээлтэй байдаг. Өсвөр насны хөгжилтэй холбоотой депресс, түгшүүр, эпилепси зэрэг асуудлууд илүү эрсдэлтэй болдог.
Аутизмтай насанд хүрэгчдийн шинж тэмдэг
Зарим аутизмтай насанд хүрэгчид бие даан амьдрах болон ажиллах боломжтой байдаг. Хамгийн багадаа 33% нь бие даах чадвартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдний оюун ухааны түвшин болон харилцааны чадвараас хамаардаг. Харин зарим хүмүүсийн хувьд бусдын тусламж хэрэгтэй бөгөөд ялангуяа оюун ухааны түвшин доогуур болон ярьж чаддаггүй хүмүүст тусламж зайлшгүй шаардлагатай байдаг.
Аутизмтай хүмүүст зориулсан гэрт тулгуурласан эмчилгээний хөтөлбөрт хагас болон бүтэн цагийн supervision тусгагдсан байдаг. Энэхүү хөтөлбөрийн эцэст, өндөр үйл ажиллагаатай аутизмтай насанд хүрэгчдийн хувьд хэдийгээр бусад хүмүүстэй харилцаанд ороход бэрхшээлтэй байдаг ч тэд мэргэжил эзэмших болон бие даан амьдрах чадварт амжилттай суралцдаг. Гэхдээ тэдний оюун ухааны түвшин ихэвчлэн дунд болон дундаас байдаг. 
Бусад шинж тэмдэг

Аутизмтай олон хүнд анхаарлын сарнилт – хэт хөдөлгөөнтөх эмгэг (ADHD) илэрдэг. Аутизмтай хүмүүсийн ойролцоогоор 10% нь ямар нэгэн жагсаалтыг үг бүрчлэн цээжлэх, хуанлийн он сарыг тооцох, зураг зурах болон хөгжмийн чадвар зэрэг гоц авьяастай байдаг. Мөн тэдний мэдрэхүйн хэлбэр нь өвөрмөц байдаг, тухайлбал тэдэнд гэрэл мэдрэх нь хүндрэлтэй байдаг ч биед нь ямар нэгэн зүйлээр хүчтэй даралт өгөх нь тэдэнд тайван мэдрэмж төрүүлдэг. Зарим нь ямар ч өвдөлт мэдэрдэггүй байхад зарим нь сэтгэл түгшилтийн байдалтай байдаг. Мөн аутизмтай зарим хүмүүс хүчиллэг хүнсэнд дуртай байхад, зарим нь дургүй байдаг. Түүнчлэн аутимзтай хүмүүсийн 40%-70% нь нойрны асуудалтай байдаг байна.
“Анд Хүүхдүүд” ТББ-ын сэтгэл зүйч И.Бумбаяа

Анд Хүүхдүүд ТББ-ын хаяг
Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Эв - Эе хотхон, 32-ийн 235 тоот

Аутизмын талаарх байнгын мэдээ, мэдээлэл авахыг хүсвэл дараах хуудаас зочилно уу